محبوب مهدویان

خواجه نظام الملک طی حدود سی و سه سال وزارت سلجوقیان، نقشی کلیدی در امور حکومتی ایفا کرد. او نخستین وزیری بود که به لقب "الملک" مفتخر شد و در عرصه های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پیشگام بود. حضور این کارگزار برجسته در دربار آلب ارسلان و ملکشاه سلجوقی، اصلاحات قابل توجهی را در اوضاع اقتصادی به همراه داشت. از جمله اقدامات او می توان به اختصاص بخشی از درآمد کشور به امور خیریه، تأسیس آسایشگاه ها، بیمارستان ها، مساجد و مدارس نظامیه در شهرهایی چون بغداد و نیشابور و وقف اموال برای این مؤسسات اشاره کرد. همچنین، حمایت مالی از دانشمندان، روحانیون و شعرا و تداوم این حمایت ها پس از مرگشان از دیگر اقدامات او بود. دوران وزارت خواجه نظام الملک با آرامش و امنیت بیشتر جامعه و رونق خزانه همراه بود.

یورش نظامی امپراتوری عثمانی به شهر تبریز در سال ۹۹۳ هجری قمری، نقطه عطفی بحرانی در تاریخ دوره صفوی محسوب می گردد. در شرایطی که حکومت مرکزی به دلیل منازعات درونی از کارآمدی لازم برای سازماندهی دفاع برخوردار نبود، مسئولیت محافظت از شهر عمدتاً بر عهده طبقات عام جامعه قرار گرفت. در این موضع، هویت جمعی ساکنان تبریز به مثابه عاملی تقویت کننده، گونه ای از مقاومت را پدید آورد که از اشکال متعارف جنگ های متعارف فراتر می رفت. این پایداری مردمی، هم بر ساختار قدرت داخلی ایران عصر صفوی تأثیر نهاد و هم راهبردهای توسعه طلبانه امپراتوری عثمانی را با مانع روبرو ساخت. اگرچه تسلط قوای عثمان پاشا بر تبریز در نهایت به وقوع پیوست و در ظاهر شکستی راهبردی برای دولت صفوی و فداکاری بی ثمر مردم شهر تلقی می شود، اما واکاوی اسناد تاریخی و گزارش های مورخان معاصر (حتی منابع جبهه مخالف) حاکی از آن است که این رخداد، در ماهیتی عمیق تر، نه یک انفعال نظامی، که نمادی از ایستادگی استثنایی بود که در موفقیت های آینده ایران، از جمله بازیابی شهر در عهد شاه عباس اول، نقش ایفا نمود. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای، به تبیین چگونگی شکل گیری و تداوم مقاومت خودانگیخته مدنی در تبریز می پردازد. یافته ها نشان می دهند که مردم تبریز با تکیه بر آگاهیعمیق از جغرافیای محلی و با اتکا به انگیزه های ریشه دار اعتقادی و میهنی، توانستند علی رغم برخورداری از امکانات محدود، در مقابل یکی از مجهزترین نیروهای نظامی آن عصر مقاومتی طولانی و تأثیرگذار سازمان دهند.

قام العدید من المستشرقین بالبحث فی الإسلام وتاریخه وثقافته، وکتبوا العدید من الکتب حول هذا الموضوع. وبطبیعه الحال، حقق بعضهم نتائج وإنجازات مقبوله وکتبوا کتباً مفیده، ولکن کثیراً منهم وصلوا إلی نتائج بعیده کل البعد عن الحقیقه بسبب الوقوع فی فخ الأحکام المسبقه والسذاجه التی أضلت أنفسهم والآخرین. من بین هؤلاء المستشرقین، ریموند دکویین، الذی أعرب مؤخراً عن بعض آراءه فی کتابه "بدایه عباده علی وظهور النظره العباسیه للعالم" الذی یتولی هذا البحث دراسته النقدیه والتعمق فیه. فالهدف من هذا البحث هو معرفه مدی وصول السید ریموند دیکویین إلی الطریق الصحیح والنتائج الحقیقیه فی الاستنتاجات التی کتبها فی هذا الکتاب! ویبدو من خلال محتوی واستنتاجات مناقشات الکتاب، من المرجح أنه توصل إلی استنتاجات غیر واقعیه ومضلله، من خلال نوع من التحیز، والاعتماد علی وثائق تاریخیه وسردیه غیر موثوقه، ومن خلال نوع من السذاجه. وبطبیعه الحال، تم إجراء هذا البحث باستخدام المنهج المکتبی وتحلیل المصادر التاریخیه إلی جانب النقد العلمی.

کاتبان و دبیران ایرانی در بین دولت های متقارن اسلامی بهترین جایگاه و منزلت را در زمان حکمرانان سامانی داشته اند. علاوه بر سعی و جدیت آنان در احیای فرهنگ و تمدن اسلامی- ایرانی، دولت مردان سامانی خود مشوق آنان در این راه بوده اند. کنیزان نیز قطع نظر از گوناگونی کار و مشاغل آن ها، چه در دربار و چه در جامعه آن روز، صِرف عنصر زن بودن، نقش بسیار گسترده ای در توسعه فرهنگ و تمدن داشته اند. با روش توصیفی و تحلیلی که در این مقاله انجام گرفته، شفاف ساختن کار دبیران، کنیزان و دولت مردان و تعامل آن ها با یکدیگر در این راستا مدنظر می باشد. سؤال این است که آیا علاوه بر کاردانی و لیاقت حکومتگران سامانی، دبیران و کنیزان نیز در دوام و بقای دولت سامانی نقش مؤثری داشته اند؟ وضعیت هنر دوره سامانی چگونه بود؟ هدف در تبیین مطالب مقاله، آشکار ساختن این نکته است که با توجه به اینکه سامانیان با خلفای بغداد مشکلی را ابراز نکردند و خلفای مزبور چندان نظر خوبی نسبت به عناصر ایرانی نداشته اند، چگونه سازگار ساختن فرهنگ و تمدن ایرانی با فرهنگ اسلامی برای آنان میسر گردیده است؟ نتیجه، نوآوری و حرف جدید در نوشتار کنونی این است که دبیران و کنیزان از چه روشی برای ایجاد محبوبیت دولت سامانی در میان اقشار مختلف مردم استفاده نموده اند. همچنین هنر دوره سامانی در زمینه نقاشی، سفال و معماری پیشرفت قابل توجهی داشت.اهداف پژوهش:واکاوی منزلت دبیران و کنیزان دوره سامانی.بررسی هنر دوره سامانی.سؤالات پژوهش:منزلت دبیران و کنیزان دوره سامانی چگونه بود؟وضعیت هنر در دوره سامانی چگونه بود؟

از اتفاقات تلخ در خلال جنگ های ایران و عثمانی، قتل عام مردم تبریز در دوران اشغال آن شهر در سال۹۹۳ ه .ق بود. این واقعه از زمان وقوع تا روزگار اخیر پیوسته محل بحث و مجادله بوده است. دراین بین به طور خاص دو نوع روایت مطرح است: یکی منابع موجود صفوی و دیگری منابع مورخان عثمانی. مورخان راجع به این مسئله از زاویه دید و خاستگاه خود نگریسته و گزارش های متنوعی را ثبت نموده اند. آنچه در این روایات بیشتر مورد تأکید است و بسامد بالایی دارد واژه «قتل عام» است. اخبار متفاوت در بازسازی و بازنمایی دقیق واقعه تاریخی، می تواند نشان دهنده جنبه های مختلف بروز آن رخدادها باشد. به طور طبیعی روایت های مختلف از یک واقعه واحد توسط راویان با خاستگاه و انگیزه های متفاوت، احتمالاً باعث تضعیف اقتدار روایت شده و خود به تنهایی می تواند محور و منبعی برای تأویل و تفسیرهای متعدد گردد. این مقاله باهدف واکاوی و مقایسه نحوه بازنمایی این واقعه در منابع دو طرف درگیر، نگاشته شده است. سؤال اصلی این پژوهش این است «مورخان عثمانی و صفوی چگونه به توصیف این واقعه پرداخته اند و چه شباهت ها و تفاوت های بنیادینی در روایت های آنان وجود دارد؟» فلذا این مقاله بر آن است با قراردادن دو نوع نگاه در کفه ترازو، به بررسی و نقد شباهت ها و تفاوت های تاریخ نگاری بپردازد تا بدین طریق به درک و معرفت واقعه کمک کند. یافته های تحقیق حکایت از آن دارد که تشابهات و اختلافات تاریخ نگاری در روایت های واقعه قتل عام مردم تبریز به دست قوای عثمانی وجود دارد.

با هجرت امام رضا(ع) درایران فضاهای زیارتی و عبادی تاسیس شد که می توان به ساخت بناهایی مانند مساجد، حوزه های علمیه با محوریت فرهنگ تشیع اشاره نمود. مهاجرت سادات پس از ورود امام رضا(ع) به ایران که بعدها تحت تعقیب عباسیان قرار گرفته و عده زیادی از آنها در شهرهای مختلف به شهادت رسیدند و مزارهای هر یک به کانونی برای فرهنگ تشیع تبدیل و گسترش تشیع را فراهم کرد. مزارهای متبرک در ایران، نمودی از آرمان های تشیع که از اسلام ریشه گرفته بود و در حقیقت پشتوانه عظیمی برای معیارها و ارزش های والای مکتب تشیع محسوب می گردد. سوال اصلی این تحقیق عبارت ازاین که حضور امام رضا درایران چه تاثیری بر رفتار اخلاقی مردم داشت؟ روش این پژوهش توصیفی - تحلیلی می باشد.نتایج ویافته های این تحقیق نشان می دهد که با حضور امام رضا(ع) در ایران مردم به سمت معنویّت هدایت شده و بعد از شهادت ایشان نیز با ترویج فرهنگ زیارت و حضور سادات دعوت شده مردم ایران در معنویّت رشد فزاینده ای پیدا کردند. پس از شهادت امام رضا دوستان و شیعیان آن حضرت متوجه زیارت آن حضرت شده و تدریجاً فضاهای زیارتی و عبادی در مشهد پدیدار گردید و اقشار مختلف مردم به ویژه علمای شیعه در آن سکنی گزیدند.

کمبود منابع در حوزه تاریخ اجتماعی ایران و به ویژه قفقاز، آگاهی تاریخی ما را محدود کرده است. در این میان، با توجه به جایگاه برجسته ای که اسناد در بین منابع مکتوب دارند، تکیه گاه مناسبی برای پژوهش های تاریخی محسوب می شوند و تکمیل یافته های تاریخی مورخان، ارزش تحقیقی و استنادی را به آنها می بخشد. قفقاز از دوره باستان تاکنون، به علت موقعیت راهبردی، مورد توجه حکومت های ایران و حتی فرامنطقهای قرار گرفته است. ظرفیت ها و پتانسیل های متنوع تجاری منطقه قفقاز، بستر مناسبی را برای رونق اقتصادی این ناحیه مهیا کرده است. در پژوهش حاضر سعی بر آن است تا پس از معرفی اجمالی نسخ خطی دفاتر تحریر عثمانی در دو مقطع «1001 تا 1003 ق و 1142 تا 1143.ق/ 1595 – 1593 م و 1733 - 1732 م»، بر اساس نسخ خطی منحصربه فرد «لوای گنجه»، اوضاع اجتماعی و اقتصادی ایالت گنجه و قراباغ بررسی شود. مقاله به صورت توصیفی - تحلیلی سازمان یافته است، بر اساس دستاوردهای پژوهش، نوع تقسیم ایالات به نواحی مختلف جمعیت شناسی، میزان و انواع مالیات ها، تولیدات کشاورزی، ترکیب قومی، انواع فعالیت های اقتصادی، میزان درآمد مالیاتی و سیر تحولات سیاسی منطقه، در مقاطع مختلف مشخص و تا حد امکان علل اقتصادی و اجتماعی مهاجرت ها و تغییرات اجتماعی تشریح شده است.

بررسی روابط ایلات و قبایل، از مباحث مهم تاریخ ایران است. این مسئله در دوره صفویه، به ویژه در نواحی غربی ایران، به علت روابط خصمانه با دولت عثمانی، اهمیت بیشتری دارد. در این مقاله کنشگری دو طایفه از طوایف کُرد این منطقه، یعنی اردلان و زنگنه، در تحولات منطقه ای، کشوری و بین سرزمینی مورد بررسی تحلیلی قرار گرفته است. اینکه روابط درونی (با یکدیگر) و بیرونی (با دولت مرکزی ایران و عثمانی) آنان، عمدتاً دارای چه مؤلفه هایی بوده و تأثیرگذاری این روابط در تحولات منطقه چه بوده است؟ در این پژوهش به صورت توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به منابع اصلی، به ویژه منابع محلی کردی و فارسی، با محوریت سؤال تحقیق، داده های تاریخی استخراج، و پس از سنجش و ارزیابی محتوایی، با رویکردی تحلیلی تنظیم شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد در عصر صفوی طوایف مذکور، به ویژه طایفه اردلان که حاکمیت ایالات کردستان را در اختیار داشتند، از کنشگران سیاسی و نظامی در غرب کشور بوده و اهمیت فراوان یافته بودند. در این دوره آنان، از یک سو با نوع رابطه ای که با دولت صفوی برقرار کرده و از سوی دیگر به علت درگیری های دائمی که با یکدیگر داشتند، زمینه بروز ناآرامی های پیوسته ای را در ایالت های کردستان و کرمانشاهان به وجود آورده بودند که گاه دولت مرکزی را نیز با چالش هایی مواجه ساخته بود. در اواخر دولت صفوی، ضعف درونی طایفه اردلان و پراکندگی اجباری افرادی از ایل زنگنه در مناطق مختلف ایران به دستور شاهان صفوی، به تدریج آنان را به سمت پرهیز از درگیری و تمایل به تعامل با یکدیگر هدایت نمود.

به علت نقش سازنده اندیشمندان و تنوع کارکردهای آنان در جوامع، بررسی راﺑﻄه بین نهادهای دولتی و طبقات علمی از اهم مطالعات تاریخی محسوب می شود. به طور مسلم، بدون آگاهی از نیازمندی های سیاسی حکومت ها، تبیین این مسئله ممکن نخواهد بود؛ چون گرچه استقبال از علم و عالِم و دستیابی به اندیشمندان، زاییده مجموعه علت ها و عوامل است؛ ولی مواجهه دولتمردان با فرازوفرودهای عصر خویش، در جهت دهی تاریخیِ آن نقش اساسی دارد. با ظهور عباسیان و پایان تفضل عرب بر عجم، هم گرایی بین اصحاب علم حاصل شد و نخستین دولت اسلامی که با سِلاح قلم از خود دفاع می کرد، بنیان گذاشته شد. مقارن با عهد منصور و هارون و ﻣﺄمون، عواملی همچون قرابت بین اهل نظر و تجربه و به ویژه ائتلاف آنها با مرکز خلافت، موجب شد برگ زرینی از عصر نخست عباسی در تارک آیندگان جاودانه بماند. پژوهش حاضر در یک بررسی توصیفی- تحلیلی و با مراجعه به منابع و داده های کتابخانه ای، ضمن ﺗﺄیید نقش عالِمان در این دستاورد تاریخی، تلاش می کند تا برخی از الزامات سیاسی را که به استقبال خلفا از اجتماع علمی انجامید، بررسی نماید. نتایج نشان می دهد اهتمام بر ﺗﺄمین شکوه و اقتدارِ بغداد، تلاش در کسب مشروعیت، تعامل با همسایگان غربی، گرایش به شرق باستان، همگامی با گروه فراوانی از اهل سنت و لزوم مهار تشیع از علت های توجه به نخبگان بود. به علاوه، ﺗﺄکید بر اشتراک های گروه های همسو با دستگاه خلافت و تمایل به تقویت آنها و نیز کنترل اقلیت های غیر همسو، بر شدت این توجه افزود.

حروفیه یکی از طریقت های صوفیانه مهم و تأثیرگذار در تاریخ امپراتوری عثمانی بود که بررسی مناسبات آن با دولت عثمانی، جهت روشن ساختن زاویه ای از پیوند دولت عثمانی با طریقت های صوفیه، از اهمیت بسیاری برخوردار است. زمینه های پیدایش حروفیه به قرن 8 ق./ 14 م. در ایران برمی گردد. آن زمان که این طریقت در آناطولی پایه گذاری شد، توانست از طریق پیوند با بکتاشیه نفوذ خود را در قلمرو امپراتوری عثمانی گسترش داده و چندین قرن در تحولات سیاسی و اجتماعی امپراتوری عثمانی نقش داشته باشد. خواست بنیادی پژوهش حاضر، بررسی چگونگی شکل گیری و نضج و بالندگی حروفیه در قلمرو عثمانی با نگاهی به زمینه های پیدایش و آغاز آن و نیز روابط و تأثیرات حروفیه بر دیگر طریقت های تصوف، بویژه بکتاشیه و همچنین نقش سیاسی و اجتماعی حروفیه در امپراتوری عثمانی می باشد. روش تحقیق در این پژوهش روش توصیفی-تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای است. نتایج و دستاوردهای این پژوهش نشان می دهد که از نخستین سال های تأسیس دولت عثمانی میان این دولت و طریقت حروفیه مناسباتی وجود داشته است و داعیان حروفیه با نفوذ در قلمرو عثمانی و ایجاد روابط محکم با بکتاشیه و نفوذ در میان ملیت های مسیحی و لشکر ینی چری، به ترویج عقاید حروفی گری پرداختند. حروفیان جهت دستیابی به اهداف اجتماعی و سیاسی خود، همواره در صدد فعالیت هایی بر علیه حکومتگران عثمانی بودند. آراء و عقاید بدعت آمیز و توطئه گری های آن ها علیه دولت عثمانی باعث گردیده بود، عثمانی ها همواره در طی قرون مختلف در پی سرکوبی و تعقیب و تعذیب آن ها باشند.

معزی به عنوان شاعر دربار با سرودن حدود 80 قصیده، در وصف ملکشاه، اثر درخور توجهی درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی این برهه از دوره سلجوقی برجای گذاشته است. از جمله موضوعات مهمی که در این اثر ادبی توجه هر پژوهشگری را جلب می کند، اهتمام سلاطین سلجوقی در بازتولید مشروعیت است. در این تحقیق با تکیه بر چارچوب نظری تحلیل گفتمان، سروده های شاعر درباره مشروعیت خاص سلطنت ملک شاه در مواجه با مدعیان سلطنت از یک سو و مشروعیت عام او به عنوان پادشاه مسلمان از سوی دیگر، به شکل توصیفی و با روش تحلیل محتوا به بحث گذاشته شده است. شاعر، داشتن کفایت و شایستگی نظامی، جانشینی از طرف پدر و تعلق داشتن به خانواده شاهی قراخانی از طرف مادر را در برابر سایر مدعیان تاج و تخت بطور خاص، و برگزیده شدن از طرف پروردگار، ظل الله بودن، برخورداری از تأیید پیامبر، عدالت ورزی، دین پروری و تأیید دستگاه خلافت به طور عام، به عنوان مؤلفه های مشروعیت بخش سلطنت ملک شاه مطرح می سازد.

فلسفه و کلام در جهان اسلام فراز و نشیب های فراوانی را پشت سر نهاده است. گاه تحت تاثیر شرایط و مقتضیات زمانی و مکانی زمینه شکوفایی فلسفه و برخی فرق کلامی فراهم شده و فیلسوفان و متکلمان برجسته ای پا به عرصه وجود نهاده اند و زمانی دیگر شرایطی دیگرگون زمینه رکود فلسفه و برخی فرق کلامی و رشد برخی دیگر را فراهم آورده است. بی تردید نقش سلسله های حکومت گر در این فرآیند قابل توجه و مهم بوده است. از این روی در این نوشتار کوشش شده نقش طاهریان به عنوان نخستین خاندان حکومت گر در ایران بعد از اسلام، در مواجهه با فلسفه و کلام مورد بررسی قرار گیرد؛ زیرا قلمرو حکومتی آنان، خراسان و ماوراالنهر یکی از مراکز مهم فرهنگی در جهان اسلام بوده و نقش برجسته ای را در رشد و شکوفایی فلسفه و کلام و یا رکود آنها ایفا کرده است. بنابراین شایسته است زمینه های چنین فرآیندی در دوره طاهریان در این سرزمین و تاثیر آن در دوره های بعد بازبینی و شناسایی شود.