ابراهیم میرآب

یورش نظامی امپراتوری عثمانی به شهر تبریز در سال ۹۹۳ هجری قمری، نقطه عطفی بحرانی در تاریخ دوره صفوی محسوب می گردد. در شرایطی که حکومت مرکزی به دلیل منازعات درونی از کارآمدی لازم برای سازماندهی دفاع برخوردار نبود، مسئولیت محافظت از شهر عمدتاً بر عهده طبقات عام جامعه قرار گرفت. در این موضع، هویت جمعی ساکنان تبریز به مثابه عاملی تقویت کننده، گونه ای از مقاومت را پدید آورد که از اشکال متعارف جنگ های متعارف فراتر می رفت. این پایداری مردمی، هم بر ساختار قدرت داخلی ایران عصر صفوی تأثیر نهاد و هم راهبردهای توسعه طلبانه امپراتوری عثمانی را با مانع روبرو ساخت. اگرچه تسلط قوای عثمان پاشا بر تبریز در نهایت به وقوع پیوست و در ظاهر شکستی راهبردی برای دولت صفوی و فداکاری بی ثمر مردم شهر تلقی می شود، اما واکاوی اسناد تاریخی و گزارش های مورخان معاصر (حتی منابع جبهه مخالف) حاکی از آن است که این رخداد، در ماهیتی عمیق تر، نه یک انفعال نظامی، که نمادی از ایستادگی استثنایی بود که در موفقیت های آینده ایران، از جمله بازیابی شهر در عهد شاه عباس اول، نقش ایفا نمود. پژوهش حاضر با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع کتابخانه ای، به تبیین چگونگی شکل گیری و تداوم مقاومت خودانگیخته مدنی در تبریز می پردازد. یافته ها نشان می دهند که مردم تبریز با تکیه بر آگاهیعمیق از جغرافیای محلی و با اتکا به انگیزه های ریشه دار اعتقادی و میهنی، توانستند علی رغم برخورداری از امکانات محدود، در مقابل یکی از مجهزترین نیروهای نظامی آن عصر مقاومتی طولانی و تأثیرگذار سازمان دهند.