هوشنگ سرور

احداث پارک های رودکناری گامی اساسی در راستای حفاظت از رودخانه های شهری به شمار می رود. این نوع پارک ها دارای کارکردهای متعدد اکولوژیکی، اجتماعی و اقتصادی می باشند و نقش قابل توجهی در افزایش پایداری شهرها ایفا می کنند. در پژوهش حاضر به امکان سنجی احداث پارک های رودکناری در امتداد رودخانه صوفی چای مراغه پرداخته شد. در راستای اهداف تحقیق از دو مدل AHP و SWOT استفاده گردید. فرایند تحلیل سلسله مراتبی نشان داد که معیارهای کاربری اراضی با ضریب 0.331 و مالکیت اراضی با ضریب 0.231 مهم ترین معیارهای موثر در مکان یابی پارک های رودکناری صوفی چای می باشند. بالغ بر 3.4 درصد منطقه با مساحتی درحدود 30.9 هکتار در کلاس با تناسب بسیار بالا برای احداث پارک های رودکناری واقع شده است. بخش عمده ای از این پهنه ها (حدود 21 هکتار) در بازه جنوبی پیراشهر مراغه قرار گرفته است. این سایت برای احداث پارک رودکناری در جنوب شهر مراغه و حد فاصل پهرآباد- راه آهن پیشنهاد گردید. سایت مذکور به دلیل مجموعه ای از عوامل ازقبیل عرض زیاد دشت سیلابی، وسعت قابل توجه اراضی رودکناری (حریم)، مالکیت عمومی، دسترسی مناسب به رودخانه، دسترسی مطلوب به شبکه های ارتباطی اصلی و امکان پیوستگی اکولوژیکی با زیرساخت های سبز امتداد رودخانه صوفی چای و عرصه های طبیعی پیرامون برای احداث پارک رودکناری حائز شرایط مطلوبی می باشد. ارزیابی سایت پیشنهادی با استفاده از مدل سوات نیز نشان داد که نقاط قوت و فرصت های این سایت به مراتب بیشتر از نقاط ضعف و تهدیدها می باشد. بر این اساس، احداث پارک رودکناری در سایت پیشنهادی می تواند نتایج مثبتی نظیر حفاظت از رودخانه صوفی چای، پیوستگی اکولوژیکی، افزایش تعاملات اجتماعی، عدالت فضای سبز و ترویج گردشگری به همراه داشته باشد.

با توجه به رشد سریع جمعیت جهانی و تمرکز آن در مناطق شهری، توجه به کیفیت زندگی و ایجاد شرایط زیست پذیر در شهرها به یکی از اهداف اساسی دولت ها و برنامه ریزان شهری تبدیل شده است. شهرها، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، با چالش هایی همچون آلودگی های زیست محیطی، فشار بر منابع طبیعی و کاهش کیفیت زندگی مواجه هستند. در این میان، مفهوم زیست پذیری شهری که ابعادی چندگانه از جمله کیفیت زندگی ساکنان و پایداری محیط شهری را در بر می گیرد، به یکی از محورهای بنیادین در حوزه مدیریت شهری تبدیل شده است.پژوهش حاضر با هدف ارزیابی وضعیت زیست پذیری شهری با تأکید بر شاخص های زیست محیطی در شهر کرکوک انجام شده است. نوع تحقیق کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از نرم افزار SPSS و از آزمون های آماری تی تک نمونه ای، رگرسیون گام به گام و تحلیل واریانس یک طرفه استفاده شده است. نتایج تحقیق نشان می دهد که؛ وضعیت زیست پذیری شهر کرکوک در هر سه شاخص مورد بررسی نامطلوب است؛ به گونه ای که میانگین به دست آمده برای شاخص فضای سبز و باز 69/2، برای شاخص آلودگی 68/2 و برای شاخص کیفیت بصری 04/3 بوده است. از آنجا که عدد 3 به عنوان حد معیار در نظر گرفته شده، مقادیر به دست آمده نشان دهنده پایین تر بودن یا نزدیکی به سطح حداقلی استاندارد هستند. همچنین، نتایج رگرسیون گام به گام نشان داد که شاخص «فضای سبز و باز» با ضریب بتای 418/ بیشترین تأثیر و شاخص «آلودگی» با بتای 416/ کمترین تأثیر را بر زیست پذیری شهر کرکوک داشته اند.

تهیه طرح های جامع در نظام شهری ایران بیش از نیم قرن سابقه دارد. این طرح ها در عمل با نقاط ضعف متعددی روبرو هستند. یکی از مهم ترین اشکالات این طرح ها عدم تحقق پذیری اهداف پیش بینی شده برای کاربری های خدماتی در شهرها می باشد. کاربری فضای سبز و پارک ها به عنوان یکی از مهم ترین کاربری های خدماتی در شهر محسوب می شود. علیرغم اهمیت فضاهای سبز در شهرها، در تهیه طرح های جامع برخی از معیارهای کیفی تأثیرگذار در مطلوبیت پارک ها از جمله دسترسی، همجواری مورد توجه قرار نمی گیرد. هدف این پژوهش ارزیابی کارآمدی طرح جامع مراغه در رابطه با تأمین پارک ها و فضاهای سبز شهری در جهت تعادل بخشی به ساختار کالبدی و اجتماعی شهر است. روش تحقیق به لحاظ ماهیت توصیفی- تحلیلی و از نظر هدف کاربردی می باشد. در این راستا مهم ترین معیارهای مکان گزینی فضاهای سبز استخراج و با روش AHP، وزن دهی شدند. برای ارزیابی مکان گزینی فضاهای سبز موجود و پیشنهادی طرح جامع با معیارهای برنامه ریزی کاربری اراضی، نقشه پهنه بندی مطلوبیت برای مکان گزینی فضاهای سبز با استفاده از نرم افزار ARC GIS تهیه گردید. نتایج حاصله نشان می دهد که رویکرد طرح جامع مراغه در زمینه مکان گزینی و توزیع مناسب فضاهای سبز در سطح نواحی ناکارآمد و ناعادلانه است؛ به گونه ای که پراکندگی فضاهای سبز پیشنهادی طرح جامع به تفکیک نواحی هفتگانه نشان می دهد که 156.5 هکتار معادل 87% از کل پارک های پیشنهادی به سه ناحیه، 4، 5 و 6 و 13% به دو ناحیه 1 و 7 تخصیص یافته و در مناطق 2 و 3 فضای سبزی وجود ندارد.

پژوهش حاضر با هدف مقایسه تطبیقی وضعیت گردشگری شهری و پایداری محیطی در دو شهر شرقاط و تکریت انجام شده است. روش تحقیق توصیفی-تحلیلی بوده و داده ها از طریق پرسش نامه طیف لیکرت پنج درجه ای از 220 نفر از شهروندان (111 نفر از تکریت و 109 نفر از شرقاط) جمع آوری شده است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از آزمون تی دو نمونه مستقل و آزمون لوین استفاده گردیده است. شاخص های مورد بررسی شامل ابعاد اقتصادی گردشگری (میزان درآمد و تعداد گردشگران ورودی)، ابعاد اجتماعی (رضایت ساکنان)، کیفیت خدمات و زیرساخت های گردشگری، و شاخص های زیست محیطی شامل کیفیت هوا، آب آشامیدنی، مدیریت پسماند، کنترل آلودگی صوتی و حفاظت از منابع طبیعی بوده است. نتایج نشان داد که شهر تکریت در تمامی شاخص های مورد بررسی عملکرد بهتری نسبت به شرقاط داشته است. در بعد اقتصادی، میانگین درآمد از گردشگری در تکریت 92/3 در مقابل 75/2 در شرقاط و تعداد گردشگران ورودی 64/3 در مقابل 77/2 بوده است. رضایت ساکنان از توسعه گردشگری در تکریت 52/3 نسبت به 73/2 در شرقاط، کیفیت خدمات گردشگری 66/3 در مقابل 61/2 و زیرساخت های گردشگری 62/3 در مقابل 67/2 بوده است. در شاخص های زیست محیطی نیز تکریت برتری قابل توجهی نشان داده است: کیفیت هوا 70/3 در مقابل 68/2، وضعیت آب آشامیدنی 58/3 در مقابل 68/2، مدیریت پسماند 62/3 در مقابل 60/2، کنترل آلودگی صوتی 60/3 در مقابل 72/2 و حفاظت از منابع طبیعی 62/3 در مقابل 66/2. تمامی این تفاوت ها در سطح معناداری 000/0 تأیید شده اند. یافته ها نشان دهنده آن است که تکریت الگوی موفقی از توسعه گردشگری پایدار را تحقق بخشیده که در آن تعادل مطلوبی میان رشد اقتصادی و حفاظت محیطی برقرار شده است. این شهر از پتانسیل بالاتری برای توسعه گردشگری پایدار برخوردار بوده و شرایط مناسب تری برای جذب گردشگر و حفظ محیط زیست فراهم آورده است. در مقابل، شرقاط نیاز به بازنگری در سیاست ها و برنامه ریزی یکپارچه جهت بهبود وضعیت موجود دارد.

پیشرفت در زیرساخت های فناوری، بخش گردشگری را به عاملی امیدوارکننده برای رشد اقتصادی کشورها مبدل ساخته است. با این حال، ارتباط بین توسعه گردشگری و اثرات زیست محیطی را نمی توان انکار کرد و کارایی زیست محیطی یکی از مؤلفه های حیاتی در سیاست گذاری های گردشگری است. در این راستا، پیشگیری از اثرات منفی گردشگری از جمله ضرورتها برای حفظ منابع زیست محیطی و فرهنگی-اجتماعی مناطق گردشگرپذیر است؛ هدف از انجام تحقیق حاضر بررسی همین موضوع در شهر مراغه است. این پژوهش به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ روش توصیفی تحلیلی است. اطلاعات و داده های مورد نیاز با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و مطالعات میدانی (پیمایشی) و با استفاده از ابزار پرسشنامه محقق ساخته گردآوری شده است. جامعه آماری تحقیق شامل شهروندان، مسئولین و متخصصان می باشد. همچنین، در این پژوهش از روش های نمونه گیری تصادفی برای شهروندان (382 نفر) و روش نمونه گیری غیراحتمالی و هدفمند، برای مسئولین و متخصصان (هرکدام 50 نفر) استفاده شده است. جهت تجزیه و تحلیل داده های منتج از پرسشنامه ها از نرم افزار SPSS و آزمون های آماری T، توکی و کروسکال والیس استفاده شده است. یافته های پژوهش حاکی از همگرایی دیدگاه های هر سه گروه (شهروندان، مسئولین و متخصصان) در ارتباط با وضعیت گردشگری در شهر مراغه می باشد که تقریباً بین 41/2 تا 74/2 در نوسان بوده است. لیکن، در مجموع نتایج نشان دهنده وضعیت نامطلوب شاخص ها و مؤلفه های مطالعه شده، در شهر مراغه است. آزمون پیلای تریس و تحلیل واریانس چندمتغیره نیز نشان داد بین گروه های مختلف شهری از لحاظ شاخص های شبکه عبور و مرور، خدمات و امکانات تاسیسات گردشگری، سیما و منظر شهری، پیوندهای اجتماعی و فرهنگ بومی محلی و حفظ محیط زیست، تفاوت معنی داری وجود دارد و تنها در شاخص عملکرد مدیریت شهری، بین گروه های مختلف شهری تفاوت معناداری وجود ندارد.