رحیم روح بخش

شورای عالی معارف (1317-1301ش) و بعدتر شورای عالی فرهنگ (1346-1317ش) را می توان یکی از نهادهای دولتی برای سیاستگذاری متمرکز فرهنگی در ایران تلقی کرد. فعالیت های این شورا با تدوین و تصویب قوانین و مقررات مورد نیاز، پایه ساختار نظام فرهنگی، علمی و آموزشی نوین را بنیان گذاشت. واگذاری صدور امتیاز نشریه، مجوز تأسیس مدارس ملی، اعطای مدال و نشان و بالاخره ارزشیابی مدارک تحصیلی دانش آموختگان دانشگاه های خارج از کشور به شورا از زمره عرصه هایی بود که پای فعالیت های فرهنگی و آموزشی ایالات و ولایات را به دبیرخانه شورا باز کرد. در این میان زنان و مردان شهرهای استان گیلان با توجه به قدمت تاریخی و نوگرایی خود، در عرصه های فرهنگی ایفای نقش کردند. زنان گیلانی نیز در این عرصه فعالیت چشمگیری داشتند. بر این اساس سؤال اصلی نوشتار این است که زنان گیلانی در مقایسه با مردان چه نقشی در تحولات فرهنگی گیلان در عصر پهلوی اول ایفا کردند؟ این مقاله از نوع توصیفی-تحلیلی و با بهره برداری از اسناد (متن صورت مذاکرات و مصوبات شورای عالی معارف/ فرهنگ) تدوین یافته و بیانگر تنوع فعالیت های فرهنگی برخی زنان و مردان نوگرای شهرهای استان گیلان در چهار عرصه انتشار مطبوعات، تأسیس مدارس ملی، دریافت مدال و نشان و بالاخره تحصیل در دانشگاه های خارج از کشور در عصر پهلوی اول است. بررسی و مقایسه داده های جداول چهار عرصه فرهنگی مذکور، از برتری مردان نسبت به زنان گیلانی در این چهار حوزه حکایت می کند.

بررسی شکل گیری و روند نهضت روحانیت در دهه 1340 نشان می دهد این نهضت بر طیف وسیعی از اقشار و طبقات مختلف اجتماعی تأثیر گذاشته و حتی موفق شد از آنان یارگیری نماید. به طوری که نه تنها به تعامل با برخی تشکّل ها پرداخت، بلکه زمینه ساز تأسیس برخی تشکّل های مبارزاتی شد. نکته قابل توجه اینکه چه عواملی در شکل گیری این تعامل نقش داشتند؟ کدام تشکّل ها در این تعامل پیش قدم شدند؟ بررسی سیر مبارزاتی نهضت روحانیت در این دهه حاکی است سه تشکل ذیل نقش پیشگامی در این تعامل ایفا کردند: 1. نهضت آزادی ایران: این تشکل دانشگاهی در اوایل سال 1340 ش تأسیس و با دستگیری و بازداشت طولانی مدت سران آن از سال 1343 ش، به اغما رفت. 2. هیئت های مؤتلفه اسلامی: این تشکل بازاری در بحبوحه تقابل مرجعیت و روحانیت مبارز با هیئت حاکمه در آغاز سال 1342 ش تأسیس و بعد از افشای نقش آن در ترور حسنعلی منصور نخست وزیر، سران آن دستگیر و فعالیت تشکل متوقف شد. 3. حزب ملل اسلامی: این تشکل نیز با عضویت جمعی از جوانان نوگرای دینی، درصدد مبارزه مخفی با رژیم برآمد که چند ماهی پس از تأسیس در سال 1344 ش، سران آن توسط ساواک شناسایی و دستگیر شده و حزب فروپاشید. این مقاله با رویکرد توصیفی تحلیلی و به روش کتابخانه ای نشان می دهد نهضت روحانیت با عنایت به ماهیت مذهبی و بومی و همچنین رویکردهای ضداستبدادی و به ویژه ضد استعماری خود به سرعت توجه سایر گروه ها و تشکل های سیاسی مذهبی را جلب کرد و موفق شد در تعامل با برخی از آنها، آموزه های نهضت را در میان قشرهای مختلف گسترش داده و از میان آنها یارگیری نماید.

 به نظر می رسد روش آموزش تاریخ در ایران از مشکلاتی رنج می برد و راه برون رفت از این معضل، گفتگو میان ذینفعان است. این گفتگو با ایجاد تشکل های مدنی و فعالیت در عرصه های عمومی صورت می گیرد. تشکیل «کارگروه آموزش و پرورش انجمن ایرانی تاریخ» متشکل از جمعی از معلمان دغدغه مند درس تاریخ در تهران از جمله این نهادهاست که از سال 1393 تأسیس شد و ده ها فعالیت را در دستور کار خود قرار داد. از جمله اقدامات آن، برگزاری سلسله «همایش های آموزش تاریخ در مدارس» است که در این همایش ها مشکلات و چالش های روش های ناکارآمد در آموزش تاریخ، توسط برخی از معلمان تاریخ مورد بازکاوی قرار گرفته است. یافته های این مقاله که با بهره گیری از روش آماری- توصیفی و مبتنی بر محتوای مقالات روش های آموزش تاریخ در چهار همایش دوم، سوم، چهارم و پنجم- که مجموعه مقالات برگزیده آنها چاپ و منتشر شده- نشان می دهد روش های آموزش درس تاریخ در مدارس ایران سنتی -غالباً به سبک سخنرانی- بوده و به ندرت معلمان این درس تمایلی به بهره گیری از فناوری های نوین در آموزش تاریخ دارند.

چنین به نظر می رسد که بعد از انقلاب مشروطه، امر برگزاری انتخابات، کاندیداتوری افراد و حضور مردان در پای صندوق های رأی مهم ترین عرصه مشارکت سیاسی ایرانیان بوده است. در قانون انتخابات مشروطه، نسوان از حضور در این عرصه مهم منع شدند. در ماده سوم از فصل اول «نظام نامه انتخابات اصنافی» مورخ 19 رجب 1324، نسوان به همراهِ افراد نیازمند قیم، ورشکستگان، تبعه خارجی، اشخاص کمتر از 25 سال، افراد فاسدالعقیده و مرتکبین قتل و سرقت، از رأی دادن محروم شدند. اساس این ماده واحده علی رغم چندین بار اصلاح قانون انتخابات، تغییر چندانی نکرد؛ به طوری که طبق آن، نسوان طی قریب پنج دهه از شرکت در انتخابات محروم ماندند. عناصر سنت گرا در رأس مخالفین شرکت زنان در انتخابات بودند؛ از آن جمله آیت الله بروجردی در دوران مرجعیت عام خود (1339 1325) با هرگونه تلاش در این راستا مخالفت ورزید. حتی در خلال فضای باز سیاسی دوران نخست وزیری دکتر محمد مصدق، مطالبات دو تشکل زنانه، یعنی «شورای زنان ایران» و «کانون بانوان ایران» با واکنش تند ایشان مواجه گردید. تا اینکه بعد از رحلت آیت الله بروجردی به اهتمام هیئت حاکمه و بر اساس رفراندوم اصول ششگانه انقلاب سفید در ششم بهمن 41، به زنان حق شرکت در انتخابات داده شد. همین امر، زمینه ای فراهم کرد که در سال بعد، در انتخابات دوره 21 مجلس شورای ملی، زنان نه تنها در انتخابات شرکت کردند، بلکه به نمایندگی مجلس نیز انتخاب شدند. این مقاله، توصیفی اسنادی و حاکی از آن است که تلاش برای شرکت زنان در انتخابات، چالش عمده بین تشکل های زنان و نیرو های مذهبی در این دوره بود، که بالأخره با تمایل هیئت حاکمه، این چالش به نفع زنان خاتمه یافت.