محمدباقر قیومی

فقه و اخلاق، دو مؤلفه بنیادین نظام معرفتی اسلام اند. این دو در هدایت رفتار انسان تأثیر بسیار دارند. گاهی در فهم و اجرای احکام دینی نوعی دوگانگی و انفکاک میان این دو حوزه مشاهده می شود. پرسش محوری پژوهش حاضر آن است که در سیره فقهی رسول خدا9 چه نسبتی میان فقه و اخلاق برقرار است و این پیوند چه تأثیری بر نظام اجتماعی مسلمانان دارد؟ این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه ای انجام گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیره نبوی، الگویی از هم افزایی میان فقه به عنوان چارچوب الزام آور و اخلاق به عنوان روح ارزش گذار ارائه می کند؛ بدین معنا که رفتار دینی مطلوب، در پرتو تلفیق احکام شرعی با فضایل اخلاقی معنا می یابد. پیامبر در تمام عرصه های زندگی فردی و اجتماعی، از عبادت تا سیاست و اقتصاد، احکام فقهی را با ملاحظات اخلاقی همچون عدالت، کرامت انسانی و همبستگی اجتماعی در هم آمیخته است. بر این اساس، فاصله گیری از سیره فقهی نبوی موجب بروز بحران های اخلاقی و ناکارآمدی اجتماعی خواهد شد و بازگشت به این الگو، زمینه ساز اصلاح فرهنگی و بازسازی روابط انسانی در جوامع اسلامی است.

رهنمون کردن انسان و دیگر موجودات به راه درست، از صفات پروردگار متعال و تجلی ربوبیت الهی در ظرف خلقت است. این ویژگی چنان فراگیر است؛ که هیچ موجودی از آن بی بهره نمی ماند. هدایت عمومی خداوند متعال به سه گونه هدایت فطری، عقلی و تشریعی قابل تقسیم است. ارسال راهنما یکی از شاخه های هدایت تشریعی است؛ که این نوع هدایت در واقع مکمل هدایت فطری و عقلی است. خداوند سبحان از طریق پیامبران و جانشینان آنان، نیاز به هدایت تشریعی را تأمین نموده است.. در قرآن کریم، عهد قدیم و عهد جدید به وجود پیامبران و وجه نیازمندی به آنان، اشاره شده و منشأ و صادرکننده احکام اخلاقی و نقش تبیین کنندگان این متون مقدس، مشخص گردیده است؛ ولی این متون در مورد عصمت انبیاء، نظرات متفاوتی دارند حتی در عهد قدیم، این عصمت به شدت خدشه دار شده است. این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی است در صدد تبیین، نقد و بررسی تطبیقی هدایت تشریعی در ادیان ابراهیمی می باشد.

از جمله مباحث تطبیقی در موضوع ادیان، بررسی صفات اخلاقی حضرت داوود(ع) در قرآن و عهدین است. در قرآن کریم به حداقل نُه صفت اخلاقی از حضرت داوود اشاره شده است. در مقابل در عهد عتیق، حداقل شانزده ویژگی اخلاقی مطرح شده است. مشترکات میان صفات اخلاقی حضرت داوود(ع) در قرآن و عهدین محدود است. بیان صفات اخلاقی در قرآن کریم منسجم و غالباً همراه با تعابیر کلی است، درحالی که در عهد قدیم متناقض و جزئی است. قضاوت عادلانه حضرت داوود(ع)، شجاعت وی در مبارزه با دشمنان، احسان و نیکوکاری به مردم، مناجات با خدا در قالب دعا از جمله موارد مشترک میان قرآن و عهدین است.نگارنده در این مقاله با مطالعه متن قرآن کریم و عهدین، دیدگاه این کتب را در زمینه خصیصه ها و حوادث اخلاقی مربوط به حضرت داوود بررسی نموده است و در پایان در قالب شش مورد نتایج را ارائه کرده است.

قریب به اتفاق دانشمندان اسلامی در اصل مسئله تحریف کتاب مقدس، اعتقاد مشترکی دارند؛ چون تناقض گویی متون کتاب مقدس، ناسازگاری اعتقادات موجود در آن در باره خدا و پیامبران بر اساس کلام اسلامی، گواهی تاریخ بر وقوع تحریف در عهدین و سایر موارد، داّل بر تحریف است؛ ولی در دلالت آیات قرآن بر تحریف لفظی یا معنوی کتاب مقدس، اختلافاتی موجود است. برخی آیاتقرآن، تورات و انجیل را نور و هدایت نامیده، بر ضرورت اقامه احکام آنها تأکید کرده است؛ از برخی از آیاتقرآن کریم تحریف و عهدین استفاده می شود ولی دانشمندان اسلامی در این باره نیز تأملاتی دارند.