احمد جاوید انوری

توسعه فناوری های هوش مصنوعی با چالش های اخلاقی متعددی مواجه شده است که ازجمله مهم ترین آن ها می توان به تبعیض الگوریتمی، نقض حریم خصوصی و تأثیرات منفی اجتماعی اشاره کرد. در این زمینه، نیاز به ایجاد یک چارچوب اخلاق محور برای هدایت این فناوری ها به سمت تحقق عدالت و کرامت انسانی، بیش ازپیش احساس می شود. این مقاله با روش توصیفی - تحلیلی، فریضه امربه معروف و نهی ازمنکر را به عنوان الگوریتمی اخلاقی معرفی کرده و نظریه ای تحت عنوان «پارادایم قرآن بنیاد حکمرانی اخلاقی هوش مصنوعی» ارائه می دهد. پارادایم قرآن بنیاد بر اصول بنیادین شریعت اسلامی نظیر عدالت، کرامت انسانی، مسئولیت پذیری اجتماعی، عقلانیت، تدریج و تناسب، و توازن میان عقلانیت و معنویت استوار است. این مبانی نه تنها چارچوب نظری برای حکمرانی اخلاقی در دوره هوش مصنوعی ارائه می دهند، بلکه راهبردهای عملیاتی برای طراحی سیستم های هوشمند اخلاق محور نیز محسوب می شوند. یافته های این پژوهش نشان می دهند که امربه معروف و نهی ازمنکر، به عنوان یکی از واجبات الهی، یک نظام سلسله مراتبی و تدریجی برای اصلاح رفتارهای فردی و اجتماعی فراهم می آورد. این پارادایم با ترکیب عقلانیت و وحی، الگویی اخلاقی و عملیاتی برای طراحی، توسعه و بهره برداری از هوش مصنوعی به منظور تحقق عدالت، کرامت انسانی و مسئولیت پذیری اجتماعی ارائه می دهد. این پژوهش با تجزیه و تحلیل مبانی معرفتی، ساختار و ابعاد مربوط به این پارادایم، یک استراتژی اخلاقی و تمدن ساز برای حکمرانی فناورانه معرفی کرده است که قادر است با نیازهای متغیر جامعه جهانی انطباق یابد.

فقه و اخلاق، دو مؤلفه بنیادین نظام معرفتی اسلام اند. این دو در هدایت رفتار انسان تأثیر بسیار دارند. گاهی در فهم و اجرای احکام دینی نوعی دوگانگی و انفکاک میان این دو حوزه مشاهده می شود. پرسش محوری پژوهش حاضر آن است که در سیره فقهی رسول خدا9 چه نسبتی میان فقه و اخلاق برقرار است و این پیوند چه تأثیری بر نظام اجتماعی مسلمانان دارد؟ این تحقیق با روش توصیفی- تحلیلی و بر پایه مطالعه کتابخانه ای انجام گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیره نبوی، الگویی از هم افزایی میان فقه به عنوان چارچوب الزام آور و اخلاق به عنوان روح ارزش گذار ارائه می کند؛ بدین معنا که رفتار دینی مطلوب، در پرتو تلفیق احکام شرعی با فضایل اخلاقی معنا می یابد. پیامبر در تمام عرصه های زندگی فردی و اجتماعی، از عبادت تا سیاست و اقتصاد، احکام فقهی را با ملاحظات اخلاقی همچون عدالت، کرامت انسانی و همبستگی اجتماعی در هم آمیخته است. بر این اساس، فاصله گیری از سیره فقهی نبوی موجب بروز بحران های اخلاقی و ناکارآمدی اجتماعی خواهد شد و بازگشت به این الگو، زمینه ساز اصلاح فرهنگی و بازسازی روابط انسانی در جوامع اسلامی است.