علی صادقی حبیب آباد

اهداف: معماری ایران در دوران اسلامی نمونه ای بارز از تأثیرگذاری فضای معماری بر ذهن انسان ها است؛ فضاهایی که معماران گذشته خلق کرده اند، نه تنها از زیبایی و اصالت برخوردار بوده اند، بلکه حس آرامش و معنویت را به طور مؤثری منتقل می کنند. هدف این پژوهش بررسی و تحلیل عوامل مؤثر بر ایجاد حس آرامش در معماری فضاهای اسلامی و مذهبی است و حرم حضرت شاهچراغ (علیه السلام) در شیراز به عنوان نمونه مورد مطالعه انتخاب شد. روش ها: روش تحقیق ترکیبی طراحی شد؛ ابتدا بخش توصیفی-تحلیلی به بررسی ویژگی های کالبدی و حسی حرم پرداخته شد و سپس بخش آزمایشگاهی و پیمایشی برای تحلیل واکنش های زیستی و ذهنی کاربران انجام گردید. در بخش آزمایشگاهی، ۱۷ نفر شرکت کننده واکنش های زیستی شامل ضربان قلب، نبض، فشار خون و دمای بدن خود را هنگام مواجهه با فضا اندازه گیری کردند. در بخش پیمایشی نیز ۲۰۰ زائر با پرسش نامه محقق به سوالات مرتبط پاسخ دادند. یافته ها: نتایج نشان داد که مؤلفه های کالبدی و حسی در معماری حرم حضرت شاهچراغ (علیه السلام) تأثیر مثبت و قابل توجهی بر ذهن کاربران داشته است. این فضاها توانسته اند حس آرامش، تمرکز ذهنی و تجربه معنوی را در زائران تقویت کنند و واکنش های زیستی نیز همسو با این تجربه نشان دهنده آرامش روانی شرکت کنندگان بود. نتیجه گیری: این پژوهش بر اهمیت طراحی فضاهای مذهبی با رویکرد انسان محور و توجه به جنبه های حسی و زیستی تأکید دارد. یافته ها نشان می دهد که معماری اسلامی می تواند به طور مؤثری سلامت روان و تجربه معنوی افراد را ارتقا دهد و طراحی آگاهانه فضاهای مذهبی می تواند اثرات مثبت پایدار بر کاربران داشته باشد

این پژوهش با تمرکز بر شناسایی و تحلیل شاخصه های معماری سبز در طراحی مساجد و ارزیابی میزان انطباق این شاخصه ها در مساجد امروز نسبت به نمونه های تاریخی انجام شده است. دلیل اصلی توجه به این موضوع، محدود بودن تحقیقات درزمینه به کارگیری اصول معماری سبز در طراحی مساجد، به ویژه در ایران، است. این در حالی است که مساجد بهعنوان فضاهایی با کارکرد معنوی و اجتماعی، ظرفیت بالایی برای بسط اصول پایداری و نقش آفرینی در ارتقای کیفیت محیط زیست دارند. در راستای این هدف، پژوهش تلاش کرده است تا پاسخی به سه پرسش کلیدی ارائه دهد: اول اینکه چه شاخصه هایی از معماری سبز باید در طراحی یک مسجد لحاظ شوند؟ دوم، کدام یک از این شاخصه ها تأثیر بیشتری بر بهبود کیفیت معماری مساجد دارد؟ و سوم اینکه مساجد جدید تا چه حد ازنظر رعایت این شاخصه ها با نمونه های تاریخی قابل قیاس هستند؟ برای پاسخ گویی به پرسش های مطرح شده، روش تحقیق ترکیبی از مطالعات کتابخانه ای و پیمایشی طراحی شد. ابتدا با به کارگیری روش دلفی و مشارکت ۹ نفر از خبرگان این حوزه، از بین ۴۰ شاخص پیشنهادی، تعداد ۲۷ شاخص کلیدی انتخاب گردید. سپس بر اساس این شاخص ها پرسشنامه ای تدوین شد که به ۳۰۰ مهندس معمار ارسال گردید. از مجموع پرسشنامه های توزیع شده، تعداد ۱۲۶ پرسشنامه معتبر جمع آوری شده و داده های حاصل مورد تحلیل قرار گرفتند. نتایج پژوهش نشان می دهد که علی رغم افزایش آگاهی نظری پیرامون توسعه معماری سبز، بخش زیادی از شاخصه های مهم معماری سبز در طراحی مساجد مدرن کمتر رعایت می شوند. ازجمله شاخصه هایی که بیشترین تأثیر را در بهبود معماری سبز دارند می توان به مواردی مانند بهینه سازی مصرف انرژی، استفاده مؤثر از نور طبیعی و تهویه طبیعی، توجه به اقلیم و جهت گیری ساختمان، بهره گیری از مصالح بومی و ایجاد انعطاف پذیری در کاربری های طول زمان اشاره کرد. همچنین بر اساس تحلیل عامل اکتشافی چهار عامل اصلی مرتبط با معماری سبز در طراحی مساجد شناسایی شدند که عبارت اند از: عامل اول (طراحی و انرژی)، عامل دوم (کیفیت محیطی)، عامل سوم (مدیریت و پایداری) و عامل چهارم (بافت و فرهنگ). این پژوهش پیشنهاد می کند که بازخوانی خلاقانه میراث معماری گذشته، همگام با استفاده از دانش و فناوری های معاصر، راهی مؤثر برای دستیابی به طراحی مساجدی سبز و هماهنگ با نیازهای امروز و آینده خواهد بود.

در شهرهای اسلامی، مساجد، جایگاه ویژه ای را به خود اختصاص داده اند. مسجد از دیرباز، به عنوان عنصری اساسی در جامعه بشری و به صورت های گوناگون مطرح بوده است. این پژوهش بر آن است تا با بررسی معماری مساجد سنتی، به معرفی برخی از نگرش های موفق ارتباطات فضایی در مقیاس معماری مساجد امروزی بپردازد. در نگرش نحو فضا، با استفاده از سه شاخص "ارتباط"1، "هم پیوندی"2 و "عمق"3، به بررسی ویژگی های فضایی نمونه ها پرداخته می شود؛ لذا هدف از این پژوهش، بررسی و شناخت ارتباط های فضایی در معماری مساجد سه دوره سنتی4، معاصر5 و بعد از انقلاب اسلامی6 است. روش کار در بخش اول، به روش توصیفی- تحلیلی و جستجو در ادبیات پژوهش و در بخش دوم، به روش تحلیل الگوها و مقایسه تطبیقی بوده و از طریق روش آزمایشی (تحلیل الگوی فضایی) در نرم افزار "Space Syntax7"، پلان چهار مسجد در سه دوره ذکرشده، مورد آنالیز قرار گرفته است. نتایج نشان می دهند که سازمان دهی مرکزی با بهره گیری از حیاط مسجد جامع اصفهان با الگوی ارتباط فضایی (فضا در درون یک فضا)، در مقایسه با سه مسجد دانشگاه تهران (مجموعه ای/ فضای مشترک بین دو فضا)، مسجد شهرک غرب (مجموعه ای/ فضای متداخل) و مسجد الغدیر (خطی/ فضای مجاور)، از لحاظ ارتباط بیشتر است و در مقایسه با جانمایی ریزفضاها در سازمان دهی مسجد جامع اصفهان، ارتباطات در حیاط با سایر فضاها بیشتر هستند. همچنین، هم پیوندی فضاها در مسجد جامع اصفهان با توجه به بالا بودن آن، میزان یکپارچگی و دسترس پذیر بودن فضاها را بازگو می کند. در رابطه با شاخص عمق در هر چهار مسجد، فضاهای خدماتی، دارای بیشترین عمق و دید نسبت به فضای اصلی مسجد (حیاط/ ورودی و گنبدخانه) هستند. این کیفیت در پلان هر چهار مسجد، با کیفیت های مختلف سازمان دهی شده است.

معنویت برای انسان قدمتی به درازای تاریخ آفرینش او دارد؛ زیرا خداوند از همان خلقت بشر، او را مرکب از دو جنبه ی مادی و الهی آفرید و اصالت را به جنبه ی معنوی و روحانی داد. معماری از این امر مستثنی نیست؛ مسجد از آن خداست و به مثابه ی نمادی آشکار از رحمت الهی اش و زبانی نمادین از انگاره های معنوی مطرح است. این پژوهش سعی دارد به مؤلفه های کالبدی (تزیینات، مصالح، فرم، تناسب ها) و تأثیر آن بر درکِ «حس معنویت» در معماری داخلی مساجد بپردازد. جامعه ی آماری، دانشجویان تحصیلات تکمیلی ورودی 96 دانشگاه های سراسری تهران در رشته معماری و مرمت است. حجم نمونه با روش کوکران 169 نفر تعیین شد. تحلیل داده ها در نرم افزار «SPSS21» و «AMOS» و آزمون تحلیل مسیر استفاده شده است. نتایج نشان می دهد مؤلفه های تزیینات، فرم و تناسب ها بر درک حس معنوی تأثیر معناداری داشته و اما برای مؤلفه ی مصالح رابطه ی معناداری مشاهده نشده است.

مساجد در تاریخ معماری ایران، همواره نقطه به اوج رسیدن هنر و معماری اسلامی بوده است. معماری مساجد به دنبال الهام از مفاهیم کلام الهی است تا فضایی ایجاد بکند که عالم ملکوت و عالم ناسوت را قرین هم سازد و فضای معنوی واحدی را بیافریند. هدف این پژوهش مقایسه تطبیقی 9مسجد سنتی شهر یزد2، از لحاظ شاخص های معنوی کارشده در معماری این مساجد؛ به رشته تحریر در آمده است. روش تحقیقاز ماهیتی توصیفی – تحلیلی برخوردار است. در گام نخست به صورت مطالعات میدانی- کتابخانه ای؛ جهت استخراج شاخص های معنوی مساجد از منابع معتبر3 صورت گرفته، سپس شاخص ها به تأیید 8متخص در این زمینه رسید است.در مرحله دوم به صورت تحلیلی به آزمون داده ها از طریق نرم افزار «SPSS21» و روش «ویکور» انجام گرفته است. شاخص های مورد بررسی در این پژوهش: 1- نسبت طلایی، 2- تقارن و زوج بودن اجزا، 3- اشکال و خطوط منحنی، 4- رعایت استفاده از رنگ های گرم و سرد در کنار هم، 5-مصالح 6- استفاده از تلفیق حسی 7- سلسله مراتب 8- تزیینات مفهومی است. نتایج نشان می دهد که مساجد: مسجد جامع یزد، مسجد حظیره، مسجد ریگ و مسجد ملااسماعیل از لحاظ شاخص های آرامش معنوی در حد قابل قبولی قرار دارند.

هدف پژوهش، دستیابی به معیارهای طراحی فضاهای باز و نیمه باز در مدارس راهنمایی مبنی بر قابلیت محیطی موثر بر ذهن و رفتار نوجوانان به منظور ارتقا اجتماع پذیری این فضاها می باشد. در این تحقیق بر پایه تلفیق نظریات مرتبط با موضوع تحقیق از روش تحقیق مطالعه موردی استفاده شده است و بر اساس نتایج تحقیق معیارهای معمارانه ای برای طراحی فضاهای باز و نیمه باز مدارس در جهت ارتقا اجتماع پذیری این فضاها استنتاج گردیده است. جامعه آماری در این پژوهش شامل کلیه ی دانش آموزان پسر مقطع راهنمایی شهر ری تهران در سال تحصیلی 90-91 می باشد. روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای است و نمونه ی آماری در این تحقیق 102 دانش آموز و 49 دبیر می باشد. برای جمع آوری اطلاعات تحقیق از پرسشنامه ی محقق استفاده شده است. اطلاعات حاصله پس از طبقه بندی با استفاده از نرم افزار SPSS به مقتضای نوع متغییرها و ارتباط آن ها با یکدیگر مورد بررسی قرارگرفته و پس از تحلیل داده ها نتایج زیر به دست آمده است: درجه اول اهمیت: عناصر غیرثابت یا پویا / به ترتیب : فضای سبز، بو، دما، نور، صدا درجه دوم اهمیت: عناصر نیمه ثابت فضا/ به ترتیب: تزیین، نقوش، رنگ، بافت، مصالح، شکل، علائم، و نشانه ها. درجه سوم اهمیت: موقعیت و وسعت فضا در سازمان فضایی کل بنا.

معماری از جنس «حکمت» است. معماری خالق مکان قدسی در طول هزاره ها بوده و معمار سعی بر آن داشته به وسیله آن نوعی تجلی حقیقت را بر روی کر ة خاکی بنا نهد. امر قدسی حکایت از تجلی عوالم برتر در ساحت های نفسانی و مادی هستی است. منبع الهام امر قدسی، عالم حقیقت است که فوق ساحت روانی یا عالم نفس قرار دارد. از آنجا که معماری قدسی از ساحت معنا به وجود می آید؛ هنری معنوی است. چندی است که پژوهش در باب هنر معنوی و در پی آن معماری قدسی از سوی اندیشه ورانی چون: نصر، بورکهارت و... دنبال شده که حاکی از اهمیت این امر مقدس در زمینه معماری است. معماری ایرانی-اسلامی دو اصل هنر و رفتار توأم با معنویت را در خود جای داده است که بخش دوم به مراتب بالاتر و حائز اهمیت است. روش تحقیق در این نوشتار از سویی در عرصه عظیم روش کیفی با کاربست استدلال منطقی گنجانده می شود و از سمتی دیگر، در چارچوب تشریحی محدود می شود. هدف پژوهش نحیف در دست، در راستای بررسی جایگاه امر قدسی در معماری و مرور اندیشه ها در کالبد بناهای شکوهمند گذشته ایرانی-اسلامی؛ همچنین بازخوانی اهمیت اخلاق توأم با معنویت در معماری اسلامی، به رشتة تحریر درآمده است. می توان گفت که درک رابطه میان ذات و ماهیت هر پدیده، اساسی ترین لازمه آشنایی یا درک معماری اسلامی می باشد و این درک نیازمند آمادگى روحى خاصى است؛ و اگر کسى بسیار اهل تأمل همراه بااخلاق معنوی باشد، از راز عمیق وجود آگاه خواهد شد.