احسان فدایی

مقدمه و اهداف: زوج درمانی یک طرفه به عنوان رویکردی نوین تلاش می کند با تمرکز بر یک نفر از زوجین، تغییرات مثبتی در رابطه ایجاد کند. این شیوه درمانی بر این اصل استوار است که اگر یکی از زوجین رفتارها و باورهای خود را اصلاح کند، ممکن است تأثیر مثبتی بر کل سیستم خانواده داشته باشد. افزایش کیفیت روابط زناشویی با تلاشِ یکی از همسران، همراه با تقویت مهارت های زناشویی و توسعه فردی، حتی در شرایطی که همسر دیگر تمایلی به درمان ندارد، می تواند در بهبود روابط زناشویی نقش مؤثری داشته باشد. نظریه های خانواده درمانی خدامحور با ارائه نگاهی متفاوت به مراجعانی که با ناامیدی از همکاری زوج دیگر یک طرفه به مشاوره می آیند، بر نگاه معنوی و پذیرش مقدّرات الهی تأکید دارد و این رویکرد توانسته است آرامشی برای فرد ایجاد کند که او را در مواجهه با ناسازگاری همسر یاری دهد؛ همچنین به طور خاص، منابع اسلامی می توانند پایه ای برای استخراج و تبیین دقیق ریشه یابی و ارائه راهکار درمانی در جهت زوج درمانی یک طرفه باشند. با وجود تحلیل های فراوان در این باره، پژوهش حاضر درصدد است که با تحلیل کیفی دیدگاه های زوج درمانگران مسلمان به جمع بندی و ارائه تکنیک هایی مبتنی بر آموزه های اسلامی دست یابد. بر این اساس سؤال پژوهش عبارت است از: تحلیل کیفی دیدگاه زوج درمانگران مسلمان مبتنی بر زوج درمانی انفرادی چیست؟ روش: در این پژوهش برای تحلیل داده های حاصل از مصاحبه ها که به صورت متنی درآمدند، روش تحلیل محتوای کیفی به کار رفت که مناسب ترین تکنیک برای تجزیه و تحلیل این نوع داده هاست. نخست در چندین مرحله کدگذاری باز انجام شد. در ابتدا سطوری مشخص شدند که پاسخ پرسش های باز در گفتگوها بودند؛ پس از آن با ورود به کدگذاری محوری، کدهای باز معانی و مفاهیم مرتبط و مشترک استخراج شد. سرانجام نیز کدگذاری انتخابی انجام گرفت. با توجه به هدف تحقیق و براساس منطق قیاسی مصاحبه ها نخست برپایه معانی ظاهری داده ها در مرحله اول تعداد ۱۹۰ کد باز اولیه کدگذاری شدند. مفاهیم مرتبط با مقوله ها به صورت گویه های معنا دار مشخص شد. در گام بعدی منطبق بر شیوه استقرائی براساس معانی و مفاهیم مشترک و متفاوت کدهای محوری مشخص شدند و خرده طبقات را تعیین کردند. در مرحله نهایی با کدگذاری انتخابی طبقات اصلی به دست آمدند؛ بنابراین طبقات اصلی کدگذاری شده به طور مستقیم از فایل های مصاحبه های پیاده شده مستخرج شدند. سپس دو کدگذار همه متون مصاحبه های پیاده شده را خوانده، مفاهیم متمایز را شناسایی می کنند تا به توافق دست یابند. جهت تضمین اطمینان پذیری کوشش شد پژوهشگر پیش فرض های خود را هنگام جمع آوری اطلاعات کنار بگذارد؛ همچنین محقق با صرف وقت مناسب، تنوع لازم در سوابق حرفه ای و رویکردها، تحصیلات و رشته های آموزش یافته را فراهم آورد. به این ترتیب سطح اطمینان یافته ها را به حد مناسبی افزایش داد. نتایج: در مضمون علّی به موضوع نگرش منفی و ترس از قضاوت شدن در جلسات مشاوره پرداخته شد که در این باره پژوهش های فراوانی انجام شده است. در پژوهشی نشان داده اند افزایش نگرش و تغییر باورهای افراد به موضوع مشاوره و کمک خواهی موجب پیشگیری از آسیب های متعدد روحی روانی و خانوادگی می شود. از این لحاظ مطابقت دارد که فرهنگ عمومی نسبت به روان شناس و مشاور مثبت نباشد و از این رو بسیاری از افراد به دلایل فراوانی به روان شناس یا زوج درمانگر مراجعه نمی کنند. بیشتر مصاحبه گران اتفاق نظر داشتند که ارتباط با زوج غایب از راه دعوت به بهانه های مختلف راهگشاست؛ در این راستا نوشتن نامه ای غیرتهدیدکننده می تواند راهی برای ارتباط غیرمستقیم باشد. در مجموع ایجاد پل ارتباطی با روش های مختلف مورد توصیه اکثر پژوهشگران و مصاحبه شوندگان است. در بخش مضمون راهبردی بیان شد که مهم ترین اصل در زوج درمانی انفرادی آموزش راهبردهای کاهش استرس و اضطراب و آموزش تکنیک های آرامش بخش دینی به زوج حاضر است. یافته ها در این زمینه نشان می دهند که اعتقادات و ارزش های دینی می توانند به عنوان منبعی برای تقویت رابطه زناشویی، کاهش تعارضات و افزایش رضایت زوجین و تاب آوری در سازگاری زناشویی باشند. بحث و نتیجه گیری: نتایج پژوهش نشان می دهند که تلفیق دین و معنویت در زوج درمانی می تواند به ویژه برای زوج های مذهبی مؤثر باشد. البته این روش باید با توجه به اعتقادات خاص هر زوج و با رعایت حساسیت های فرهنگی اجرا شود. ازجمله محدودیت های این پژوهش می توان این موارد را برشمرد: کمبود پژوهش های کمّی و کیفیِ داخلی و خارجی در این زمینه، دشواری در دریافت فرصت از مصاحبه شوندگان و استفاده از مصاحبه به عنوان تنها ابزار گردآوری اطلاعات که ممکن است سوگیری هایی را در پاسخگویی ایجاد کند؛ به همین علت باید در تعمیم دهی یافته ها احتیاط کرد. با توجه به نتایج این پژوهش در راستای تقویت مشاوره انفرادی با یکی از زوجین، چنین مواردی پیشنهاد می شود: نگرش ملّی از سوی رسانه ها به موضوع مشاوره و ارجاع به روان شناس و زوج درمانگر تغییر یابد؛ به طوری که مردم بدون ملاحظات بی مورد به مشاور مراجعه و مشکلات خود را برطرف کنند؛ همچنین این پژوهش در بین زوج درمانگران غیرمسلمان انجام شود و نتایج آن در دسترس قرار گیرد. مقایسه نتایج این پژوهش و تحقیق مستقلی در مصاحبه با مشاوران غیرمسلمان قابل بررسی و تأمل است؛ همچنین پیشنهاد می شود پروتکلی در راستای زوج درمانی انفرادی با رویکرد اسلامی تهیه و پس از سنجش روایی و پایایی در اختیار روان شناسان و زوج درمانگران در مراکز مشاوره قرار گیرد تا ضمن بهره وری از آموزه های دینی روند مشاوره انفرادی با سرعت مطلوب انجام شود. تقدیر از مشارکت همکاران: نویسندگان با شکرگزاری از خداوند از افرادی که در این پژوهش همراه بوده اند، کمال قدردانی و تشکر را دارند. تضاد منافع و تأمین مالی: نویسندگان اعلام می کنند که هیچ تضاد منافع در این مقاله وجود ندارد و کلیه هزینه های پژوهش از سوی آنان تأمین شده است.

از دیدگاه قرآن کریم، انگیزش یکی از ارکان تمدن سازی در تأسیس آرمان شهر اسلامی محسوب می شود؛ ازاین رو هدف پژوهشِ حاضر ارائه الگوی مفهومی آرمان شهر انگیزشی در تمدن سازی قرآن کریم است. در بخش نظری این هدف از طریق بررسی مفاهیم استخراج شده از تفاسیر مفسران دنبال می شود و در بخش کاربردی، چگونگی تمدن سازی انگیزش مبتنی بر قرآن کریم بررسی می شود. سؤال اصلی پژوهش چنین است: الگوی مفهومی آرمان شهر انگیزشی در تمدن سازی قرآن کریم چیست؟ این پژوهش از نوع تحقیقات بنیادی توسعه ای به شمار می رود و روش کیفی مورداستفاده در آن تحلیل محتوای کیفی است. در این راستا متن آیات کل قرآن (جامعه آماری) بررسی و مضمون های مربوط به «الگوی مفهومی آرمان شهر انگیزشی» به عنوان نمونه (بالغ بر 2700 آیه) شناسایی شد؛ آنگاه با مراجعه به تفاسیر، طبقه بندی مفهومی و کدگذاری باز و محوری و انتخابی صورت گرفت. نویسنده در راستای ارائه الگویی جامع، پس از کدگذاری، به سه مضمون پایه اعم از علّی و ساختاری و پیامدی دست یافت. روایی و اعتبار این الگو در مرحله اول توسط 17 نفر از کارشناسان بررسی شد. مقدار cvr و cvi نشان دهنده روایی محتوایی این الگوی مفهومی است. نتایج نشان داد جامعه و تمدن سازی از منظر قرآن کریم، آرمان شهری است که نظام انگیزشی آن در حوزه های مختلف فردی و خانوادگی و اجتماعی قوام می یابد.

هدف پژوهشِ حاضر ارائه «الگوی مفهومی انگیزش مبتنی بر قرآن» با بررسی مفاهیم استخراج شده از قرآن کریم بود. سؤال اصلی پژوهش عبارت بود از: «الگوی مفهومی انگیزش قرآن بنیان چیست؟». این پژوهش از نوع تحقیقات بنیادی−توسعه ای به شمار می رود و روش کیفی مورد استفاده در این پژوهش، «تحلیل محتوای کیفی» بود که در آن متن آیات کل قرآن (جامعه آماری) بررسی و مضمون های مربوط به «الگوی مفهومی انگیزش» به عنوان نمونه (بالغ بر 2700 آیه) شناسایی شد. سپس با مراجعه به تفاسیر، طبقه بندی مفهومی، کدگذاری باز، محوری و انتخابی صورت گرفت و محقق در راستای ارائه الگویی جامع پس از کدگذاری به سه مضمون پایه اعم از «علّی»، «ساختاری» و «پیامدی» رسید. یافته ها در بخش مضمون علّی متشکل از مقوله وادارنده بیرونی و درونی 29 مؤلفه، بازدارنده بیرونی و درونی با 16 مؤلفه طراحی شد. در مضمون ساختاری دو مقوله شناختی با 4 مؤلفه اصلی و تمایلات رفتاری با 11 مؤلفه ارائه و در مضمون پیامدی در مقوله های فردی 9 مؤلفه، خانوادگی 5 و اجتماعی 10 مؤلفه طراحی شد. روایی و اعتبار این الگو در مرحله اولیه توسط هفده نفر از کارشناسان مورد بررسی قرار گرفت. مقدار cvr و cvi نشان دهنده روایی محتوایی این الگوی مفهومی است. نتایج نشان داد الگوی مفهومی انگیزش قرآن بنیان با مفهوم انگیزش در روان شناسی معاصر از حیث ماهیت، مبانی روان شناختی، ساختارهای شناختی−رفتاری، عوامل مؤثر و روش سنجش متفاوت است.

هدف پژوهش حاضر بررسی رابطه عقل دینی و حیای روان شناختی و مقایسه آن در میان طلاب زن و مرد حوزه علمیه قم است. بدین منظور ۴۰۰ نفر از طلاب زن و مرد 18 تا 38 سال حوزه علمیه شهر قم، انتخاب شدند. ابزارهای پژوهش شامل مقیاس سنجش عقل و مقیاس سنجش حیا بود. در تجزیه و تحلیل داده ها، در بخش توصیفی از شاخص های مرکزی، پراکندگی و ضرایب همبستگی و در بخش استنباطی از آزمون t مستقل استفاده شد. یافته های پژوهش نشان داد که بین عقل و حیا در میان طلاب حوزه علمیه قم همبستگی مثبت وجود دارد. همچنین، میانگین نمره عقل زنان و مردان تفاوت معناداری با هم دارد و میانگین نمره عقل مردان بیش از زنان است. یافته ها نشان می دهد که میانگین نمره حیای مثبت بین زنان و مردان تفاوت معناداری دارد و درمجموع، زنان از حیای مثبت کمتری نسبت به مردان برخوردارند، اما میانگین نمره حیای منفی بین زنان و مردان تفاوت معناداری با هم ندارد.