ضرب المثل

نظریه استعاره مفهومی از مقولات حوزه زبان شناسی شناختی است که به خوانش مفاهیم ذهنی می پردازد. در این نظریه بر مبنای تجربه و ادراک یک مفهوم در مفهومی دیگر نمود می یابد که اساس این ارتباط برحسب تناظرهایی بین دو مجموعه صورت می گیرد و نگاشت مفهومی را شکل می دهد که بر طبق نظریه لیکاف جوهره استعاره نگاشت است. ضرب المثل یکی از نمودهای متداول ادب شفاهی است که بازتاب دهنده بینش ها وآیین ها و طرز تفکر یک جامعه است. این ابزار ادبی استعاری اندیشه های نهان عرب زبان را به طور غیرمستقیم در اذهان مخاطب ذهن می کند که برطبق این نظریه هیئتی محتوایی در کالبدی فیزیکی و ذهنی متصور می باشد که هر یک از این دو عنصر مکمل و در جهت تأیید و تصدیق یکدیگرند. در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به رده بندی استعاره مفهومی ساختاری موجود در ضرب المثل های زبان عربی که به طور تصادفی گلچین شده اند پرداخته ایم پس از بازبینی الگوهای بدست آمده نتایج حاکی از این است که حوزه مبدأ متعلقات انسانی و عقلانی بیشترین بسامد را در بین حوزه های دیگر داشته است و همچنین غالب حوزه های مبدأ حسی و ملموس می باشد اگر چه در برخی مواردی از عینی به ذهنی در حرکت است و کمترین بسامد در قلمرو مبدأ اشیاء و حیوانی می باشد و از دیگر نتایج برآمده ضرب المثل های عربی ماهیتی حقیقی دارند و مطابق با تجربه روزمره و زمان حال می باشد.

یکی از مضامینی که شاعران و گویندگان بسیاری به آن پرداخته اند، خطر زبان و مذمت دهانی است که بیهوده و بی موقع گشوده شود. این مضمون، موضوعی عمومی است که در بین همه ملل دنیا کاربرد دارد و با شیوه های مختلف بیانی از جمله تشبیه، استعاره، کنایه، تناسب و تضاد و با تعابیر متفاوت به صورت ضرب المثل و شعر دیده می شود تا موضوع خطر زبان را بیان کند به گونه ای که دهخدا در امثال و حکم این مضمون را با بیش از 30 ضرب المثل و بیت عربی و 80 ضرب المثل و بیت فارسی نقل کرده است.

پژوهش حاضر می کوشد تا با تحلیل مقابله ای استعاره های مفهومی موجود در ضرب المثل های حیوانات در زبان های فارسی و مازندرانی، به بررسی تأثیر فرهنگ بر ضرب المثل های حیوانات در این دو گونه زبانی بپردازد و نشان دهد که چگونه بافت منجر به تنوع استعاره ها و درنتیجه ضرب المثل ها می گردد. بدین منظور ۱۵۶ ضرب المثل فارسی و ۲۶۴ ضرب المثل مازندرانی با روش کتابخانه ای گرد آوری شد و سپس تحلیل استعاری حیواناتی که در ضرب المثل های مازندرانی وجود داشتند، محدود شد. تحلیل ضرب المثل های گردآوری شده از منظر رویکرد شناختی-فرهنگی نشان می دهد تنوع قابل مشاهده در ضرب المثل های دو زبان گاه به دلیل تفاوت در حوزه مبدأ استعاره هستی شناختی موجود در زیربنای ضرب المثل هاست، بدین ترتیب که حوزه های مبدأ متفاوتی در دو زبان برای مفهوم سازی ویژگی انتزاعی واحدی در حوزه مقصد به کار گرفته شده است. گاه نیز تنوع موجود حاصل نگاشت حوزه مبدأ واحد، به طیفی از حوزه های مقصد متفاوت در دو زبان است. بررسی و مقایسه فراوانی نام حیوانات در ضرب المثل ها حاکی از آن است که نام اکثر حیوانات در دو زبان فراوانی متفاوتی دارد. تحلیل ها نشان می دهد این تنوعات و تفاوت ها در سطوح مختلف می تواند باتوجه به جغرافیای طبیعی و شرایط محل زندگی گویشوران هر زبان و تجربه های مشترک روزمره و سبک زندگی آنها توجیه گردد.