درخت حوزه‌های تخصصی

حج، علاوه بر نقش مولد و حافظ سرمایه اجتماعی، خود یک سرمایه اجتماعی پایدار و بی پایان برای جهان اسلام است که به طور مستمر در حال گسترش می باشد. بااین وجود عواملی وجود دارند که در حج ضربه های سنگینی بر سرمایه اجتماعی جهان اسلام وارد می کند ازاین رو نوشتار حاضر، بر آن است که با استفاده از منابع کتابخانه ای و با شیوه توصیفی و تحلیلی به آسیب شناسی سرمایه اجتماعی جهان اسلام در حج بپردازد و با استفاده از منابع علم جامعه شناسی و همچنین منابع دینی و فرمایشات امام خامنه ای (مدظله العالی) آفات و آسیب های بالقوه و بالفعل سرمایه اجتماعی جهان اسلام را معرفی، تبیین و ریشه یابی نماید تا با شناخت و رفع موانع سودآوری و ثمربخشی این سرمایه عظیم راه را برای وحدت و یکپارچگی امت اسلام و درنهایت اعتلا و سربلندی مسلمین در جهان هموار نماید. یافته های پژوهش نشان می دهد که عوامل پیچیده و مرتبطی وجود دارند که به سرمایه اجتماعی جهان اسلام در حج آسیب می رسانند که بخشی از آن مثل شبکه خواهی و تبعیض علیه سایرین معلول رشد نامناسب یا کارکردهای منفی سرمایه اجتماعی است و بخش دیگر آن مستقیماً عناصر و مؤلفه های سرمایه اجتماعی اسلام را هدف قرار داده و بدان ضربه وارد می کنند .

این پژوهش با هدف بررسی دقیق آداب و رسوم زیارت بقیع در دوره قاجاریه، به ویژه ادعیه و زیارتنامه های خوانده شده در این زیارت، به سراغ سفرنامه نویسان این دوره رفته است. با تحلیل عمیق محتوا و توصیف دقیق اطلاعات موجود در سفرنامه ها، تلاش شده است تا تصویری جامع از آداب زیارت و ادعیه خاص مرتبط با هر بخش از بقیع در آن دوره ارائه شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که زیارت بقیع در دوره قاجاریه، علاوه بر جنبه های مذهبی، دارای ابعاد اجتماعی و فرهنگی نیز بوده است. زائران با نیات مختلف و با رعایت آدابی خاص، از جمله خواندن ادعیه و زیارتنامه های مشخص، به این مکان مقدس سفر می کردند. این پژوهش با بررسی تطبیقی آداب زیارت و ادعیه در دوره های مختلف و مقایسه آن با سایر اماکن مقدس، به دنبال شناخت بهتر تحولات تاریخی و فرهنگی در حوزه زیارت و همچنین تأثیر ادعیه بر معنویت زائران است. در نهایت، این پژوهش می تواند به عنوان منبعی ارزشمند برای پژوهشگران، علاقه مندان به تاریخ و فرهنگ شیعه و همچنین افرادی که به دنبال شناخت بیشتر ادعیه و زیارتنامه های مرتبط با بقیع هستند، مورد استفاده قرار گیرد.

کعبه به عنوان مقدس ترین اماکن اسلامی، جایگاهی فراتر از یک بنای تاریخی یا آیینی دارد؛ و به نوعی نماد «توحید، وحدت، و هویت دینی» مسلمانان در بستر تاریخ اسلام محسوب می گردد. این مکان الهی که به حضرت ابراهیم(ع) نسبت داده شده، در قرآن به عنوان مرکز هدایت برای همه انسان ها معرفی گشته و در ساختار مناسک حج و قبله گاه مسلمانان نقش محوری ایفا می کند. اهمیت کعبه نه تنها در عبادت بلکه در ساخت هویت جمعی و سیاسی امت اسلامی جلوه گر است. امّا در چند دهه اخیر، برخی پژوهشگران غربی با نگاه های تاریخی و انتقادی، فرضیه هایی درباره خاستگاه اولیه اسلام و جغرافیای آن و نیز، ایده وجود دو کعبه در جنوب (مکه کنونی) و شمال حجاز (منطقه پترا و البدع) مطرح نموده اند. در این میان، کتاب هایی چون «هاجریسم» و نیز «قبله های آغازین اسلامی» سؤالات جدیدی در این باره ایجاد کرده اند. به نظر می رسد که فرضیه چندگانگی در کعبه ابراهیمی یا ابهام در جغرافیای آن و نیز تبیین خاستگاه نخستین اسلام، در اول راه خود می باشد؛ و نیاز است تا اندیشمندان و پژوهشگران، ابعاد مختلف این دیدگاه ها را مورد بررسی و ارزیابی خود قرار دهند. به همین منظور، ارایه یک مأخذشناسی جامع در این مسائل، ضروری می باشد. مقاله حاضر با معرفی بیش از دویست اثر مستقیم و مرتبط با خاستگاه نخستین اسلام، تلاش دارد که بستری علمی برای ورود پررنگ تر محققان به این حوزه پرسش برانگیز و نوظهور را فراهم آورد؛ تا ابعاد مسائل آن، بیشتر و دقیق تر مورد پژوهش قرار گیرند.

همه اعمال حضرت ابراهیم7، به عنوان یکی از منادیان بزرگ توحید و امام مردم، در حج به عنوان سنت سفارش شده است. با ظهور دین مبین اسلام فریضه حج از ارکان این دین به شمار آمد. پیامبر اسلام9 نیز در حجه  الوداع مناسک حج را به صورت عملی و قولی برای مردم تشریح کرد و در حد امکان خرافات را از چهره حج ابراهیمی زدود. پس از رحلت رسول خدا9، مناسک حج دچار انحراف اساسی شد. در چنین شرایطی ائمه، به ویژه امام صادق7، به عنوان جانشینان پیامبر نقش آفرینی کردند. نویسنده در این پژوهش دنبال پاسخ به این سؤال است که امام صادق7 در احیای حج ابراهیمی چه نقشی داشتند. وی همچنین با بیان تلاش های علمی و عملی، و میزان تأثیر عملکرد آن حضرت در احیای حج ابراهیمی و زدودن غبار خرافات و انحراف از چهره آن را به روش توصیفی - تحلیلی بررسی کرده است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که امام صادق7 در تبیین مسائل مربوط به حج - از جمله بیان جایگاه و فضایل حج، فلسفه و اهداف حج، بیان آداب حج و خرافه زدایی از آیین حج - نقش بسزایی داشتند.

سفرِ حج همواره برای مسلمان هایِ هندوستانی از روحانیت ویژه ای برخوردار است حاجیان پیش یا پس از تشرّفِ حج، سعی شان بر این است که مقاماتِ مقدّسه کشورهایِ دیگر را هم زیارت کنند. حاجیانِ هندوستانی وقتی اصطلاحِ «پوری زیارت/ مکمل زیارت» را به کار می برند، مُرادشان: تشرّف حج، زیاراتِ شام، بیت المقدّس، عراق و ایران است. حاجیان با توجه به وسعتِ مالی و وقت، در یک سفر، «پوری زیارت/مکمل زیارت» می کنند یا به مرور در طولِ زندگی شان. در سال 1352ق/ 1934 «شرکتِ بازرگانی سهامی اسلامی با مسئولیت محدود» آگهی به زبان اردو چاپ کرد که با اتوبوسِ یک سره، هم حج می رود و هم به زیاراتِ کشورهایِ مختلف؛ یعنی مسافت 5000 کیلومتر. در این آگهیِ جذّاب: امکانات اتوبوس، مدیرانِ باتجربه، پزشک حاذق، مکانیک ماهر و مسیرهایِ زیارت توضیح داده شده بود: حرکت از دهلی، عبور از ایالتِ پنجاب، ورود به ایالتِ بلوچستان، ایران، عراق، شام، بیت المقدّس، مکه معظّمه (تشرّف به حج)، مدینه منوّره، جدّه، برگشت به دهلی، هندوستان. طبق برنامه شرکت، اتوبوس از شهر دهلی 24 شوال 1352/ 9 فوریه 1934 حرکت می کرد و 5 ذی الحجه 1352/ 21 مارس 1934 به مکه معظّمه می رسید. 44 نفر با اتوبوس هایی بی امکانات و مدیرانی بی تجربه و بی مسئول، «سفر» برایشان «سقر» شد و دو روز پس از حج، معجزه آسا به مکه رسیدند که رویدادش در سفرنامه یکی از این زائران آمده است. در این مقاله، ابتدا آگهیِ چاپ شده شرکت آورده می شود سپس سفرنامه بیان می شود.

بحث احکام اختصاصی زنان و بررسی تکالیف شرعی ایشان، قدمتی هم تراز با تاریخ فقه و فقاهت دارد؛ ولی با این همه، کمتر به عنوان موضوعی مستقل با رویکرد به احکام اختصاصی زنان در عبادات از دیدگاه فقه مذاهب اسلامی و استخراج احکام اختصاصی ایشان در یک نوشتار، مورد توجه قرارگرفته است. این پژوهش با روش کتابخانه ای و به شیوه ی پردازش اطلاعات توصیفی و تطبیقی به جمع آوری این احکام اقدام نموده و نظرات فقهای مذاهب خمسه دراین باره، گردآوری و مقایسه شده است. در بحث عبادات احکام خاصی برای بانوان وجود دارد که گاهی تمایزات به جهت حریم عفافی زنان و گاهی به دلیل تسهیل امر برزنان یا متاثراز احکام خاص زنان است. این پژوهش فقط به بررسی نقاط اشتراک و افتراق و شناخت آن ها در باب حج از نگاه مذاهب فقهی خمسه پرداخته است. نتایج محتویات پژوهش، حاکی از وجود تفاوت در احکام شرعی زنان است مثلا در مواردی مانند همراهی بانوان با یکی از محارم، احرام مستحاضه، استفاده از زیور آلات، استعمال حنا در حال احرام، طواف نسا و ... افتراق داشته؛ و در مواردی دیگر مانند اجازه همسر در حج بانوان، احرام حائض، پوشیدن لباس دوخته و ... با هم مشابهت دارند. نگارنده بر این باور است که فقهای شیعه و مذاهب اربعه در اصل احکام اختصاصی زنان در عبادات اتفاق نظر دارند و اختلاف آن ها در جزئیات احکام حج می باشد.

قبرستان بقیع در شهر مدینه یکی از بزرگ ترین میراث فرهنگی مسلمانان است که هویت و اصالت تاریخ اسلام را در خود دارد. پس از استقرار آل سعود بر حجاز، شیخ عبدالله بن بلیهد قاضی القضات منسوب شده از سوی حاکم وقت، با مبانی فکری که از محمد بن عبدالوهاب و در رأس آن از ابن تیمیه حرانی به ارث برده بود از شیوخ مدینه استفتاء کرده و در پی آن در شوال سال 1344 هجری قمری حکم به تخریب این قبرستان تاریخی داد. مفتیان مدینه در پی این استفتاء برای توجیه اذهان عمومی و اقناع مسلمانان به روایات متمسک شدند تا به عملکرد خود مشروعیت بخشند. این پژوهش درصدد بازبینی ادله و روایاتی است که در این استفتاء برای تخریب بقیع مورد استناد قرار گرفته است. شواهد علمی بیان شده در این نوشتار روشن می سازد که مدعاهای مطرح شده توسط مفتیان سعودی برای تخریب این میراث اسلامی ، بی اساس بوده و فقط برای متقاعد کردن اذهان عمومی مورداستفاده قرارگرفته است. این نوشتار در پی این است که با استفاده از منابع معتبر اسلامی ، برخی از گزاره های مورداستفاده در این استفتاء را نقد نموده و تکریم قبور اولیای الهی را از قرآن و سنت اثبات نماید

زمانی که انسان وارد اماکن مقدسه می گردد، تزیینات حرم و کاشی کاری ها و نقش نگاره ها به گچبری های استادانه و خلاقانه و نیز طلاکاری و نقره کاری ماهرانه وی را مبهوت می کند. مقاله پیشرو در نظر دارد به بررسی زیبایی حرم های مطهر از منظر فقهی و قرآن و روایات بپردازد که زیباسازی حرم های مطهر چه حکی داشته و مورد تایید اهل بیت (ع) است؟ آیا مصرف طلا و نقره در ساخت این اماکن جایزاست؟ با چه ادله ای این همه تزیین برای حرم های مطهر بکار بردند؟ همچنین شبهات مختلفی در این موضوع مطرح شده است و که ذهن بسیاری ار جوانان را به خود مشغول کرده است. پس بررسی نگاه فقهی و نیز ادله آن در روایات و .... به این نتیجه رسیدیم که این تزئینات در حرم های مطهر اشکالی ندارد ولی در مساجد ، طلا کاری و نقاشی تصویر موجود زنده دچار مشکل است حتی بعضی از فقهاء حکم حرمت و بعضی ها قائل به احتیاط در ترک این عمل شدند. اما فقهاء این حکم مسجد را به حرم های مطهر سرایت نداده و مختص به مسجد می دانند که از باب تعظیم شعائر تزیین حرم های مطهر، صحیح است.

حج از عبادات بسیار مهم و تأثیرگذار در تکامل انسان هاست؛ ازاین رو به انجام دادن آن بسیار توصیه شده است. حج آثار و نتایج فراوانی دارد؛ یکی از آثار آن تقویت شناخت و معرفت افراد در مسیر تکامل فردی و اجتماعی است. ؤالی که در این مقاله به دنبال پاسخ آن هستیم این است که حج در چه زمینه هایی می تواند بستری برای تقویت شناخت و آگاهی زائران باشد. برآیند تحقیق که به روش کتابخانه ای و توصیفی- تحلیلی صورت گرفته این است که حج حداقل در سه زمینه می تواند به تقویت شناخت افراد کمک کند: 1. «خودشناسی»: حج فرصتی است که در آن افراد می توانند به خود بیندیشند، مصالح و مفاسد خود را بیابند و بر رعایت مصالح خود در طول زندگی عزم جدی پیدا کنند. 2. «خداشناسی»: مراسم حج از نشانه های روشن توحید است و توجه به روح اعمال و مناسک و جنبه های نمادین حج گذراندن یک دوره کامل خداشناسی و خداپرستی است. 3. «آموزه ها و معارف دینی»: حج گزاران در حج می توانند در راه فراگیری دین، احکام و آموزه های آن قدم بردارند و با بهره مندی افزون تر از آنها بازگردند و آموخته های خود را در سرتاسر جهان اسلام منتشر کنند.

فریضه حج بعد از نماز مهم ترین فرع دینی است که شارع مقدس بسیار بر آن اهتمام دارد و این مهم، دقت در انجام اعمال آن را طلب می کند. یکی از اهم واجبات حج و عمره طواف و بخش جدائی ناپذیر طواف، نماز طواف است که صحت آن علاوه بر شروط عامه و خاصه نماز، منوط به انجام آن در مکان خاص خواهد بود. محقق در این مقاله بر مبنای فقه جواهری و بررسی ادله نقلی از آیات و روایات و اصول مورد نیاز و نیز بهره گیری از استنباط فقهیان، به شیوه تحلیل اسناد کتابخانه ای موضوعیت مسجدالحرام را واکاوی نموده است. نگارنده ضمن توجه به تفسیر آیه مربوطه و تقسیم روایات باب و برداشت فقهاء، مراد از «من مقام»، «خلف» و «عند» در احادیث را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه دست یافته است که مستفاد از قرآن و اقتضای روایات با توجه به تغییر چند باره مکان مقام، این است که صرفا «خلف مقام ابراهیم ع» در نماز طواف، موضوعیت ندارد بلکه مشروط به وجود آن در مسجد الحرام است. پس بر فرض جابه جایی آن به خارج از مسجدالحرام فعلی، باید مسجد الحرام بودن مکان جدید محرز شود.

زیارت قبور که با حضور پیدا کردن بر سر گورهای مردگان به ویژه بزرگان دین و مذهب تحقق پیدا میکند از معارف اسلامی بوده و جواز بلکه استحباب آن از ادله نقلیه استفاده میشود. در این میان معدودی از مسلمانان که به سلفیون و اخیرا به وهابیون معروف و متاثر از افکار انحرافی ابن تیمیه و محمد بن عبد الوهاب هستند در کنار انکار تعدادی از معارف اسلامی همانند توسل و شفاعت، با زیارت قبور نیز به مخالفت برخاسته و آن را شرک به شمار می آورند. در این پژوهش تلاش شده است با توجه به قران کریم و اخبار وارد شده در منابع اهل سنت و اقوال علمای آنان، به شبهه شرک بودن زیارت قبور پاسخ داده و ثابت شود که زیارت قبور هیچ گونه ناسازگاری با توحید نداشته و از معارف اسلامی شمرده شده و از کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) نه تنها جواز، بلکه استحباب آن استفاده می شود.

تاریخ شفاهی، روش گردآوی اطلاعات در تاریخ معاصر است و در تکمیل و پرکردن خلأهای اطلاعاتی منابع مکتوب و اسنادی، کاربرد ویژه ایی دارد. در این روش، پژوهشگر با مراجعه به شاهدان یا نقش آفرینان وقایع، علاوه بر اینکه روایت آنان را ثبت می کند، و از این مسیر به تولید منابع اطلاعاتی کمک می کند، امکان تفسیر در مورد اتفاقات و حوادث را فراهم می نماید و به مسائل پیرامونی وقایع نیز توجه دارد. از این روش به خوبی می توان برای استخراج و ثبت اطلاعات ناشی از سفرها و از جمله سفرهای زیارتی بهره زیادی برد.بقیع شناسی و بررسی تحولات تاریخی و اجتماعی آن به عنوان یک ضرورت کاملاً آشکار، می تواند با بهره گیری از تاریخ شفاهی، به تولید محتوا بپردازد و بانک اطلاعات ارزشمندی را در زمینه های مختلف؛ پیشینه تاریخی و تغییرات سازه ای، آداب و نحوه تشرف و چگونگی تعامل نیروهای امنیتی- انتظامی عربستان با زائرین و تغییرات فضایی را جهت پژوهش های بعدی در اختیار قراردهد. بر این اساس، این مقاله با استفاده از منابع کتابخانه ای- اسنادی و با روش تبیینی در پی پاسخ به این سؤال اصلی است که :کاربست تاریخ شفاهی در مطالعات بقیع شناسی چیست؟

این مقاله گزارشی جامع از همایش جهانی «بقیع؛ مدفن امامان و اصحاب» و خلاصه سخنرانی های جلسه اصلی و کارگروه ها و مقالات و آثار منتشرشده در آن به همراه اهداف و سوابق و پیشینه، فعالیت ها و آثاری است که در آن ارائه شده است. همایش جهانی بقیع مدفن امامان و اصحاب با محوریت پژوهشکده حج و زیارت و حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت و همکاری بسیاری از مراکز علمی و پژوهشی حوزوی و دانشگاهی در بهار 1403 ش.مصادف با شوال 1445 ق.برگزار شد. در این مقاله علاوه بر گزارش موارد ذکرشده، به کارگروه های مرتبط به این همایش پرداخته که در روزهای 30 و 31 فروردین ماه 1403 برگزار شد و فهرستی از کتاب ها و مقالات منتشرشده در مجموعه آثار این همایش معرفی می شود. برگزاری همایشی جهانی با موضوع بقیع و چاپ اثر علمی متعدد و مورد تائید یکی از رویدادهای علمی در عصر حاضر است که این مقاله به گزارش آن پرداخته است.

حج به عنوان یک فریضه اسلامی، نه تنها جنبه های عبادی دارد بلکه به عنوان یک کنگره جهانی و محلی برای حل معضلات سیاسی و اجتماعی مسلمانان نیز شناخته می شود. این مناسک سالانه، میلیون ها مسلمان را از سراسر جهان گرد هم می آورد و فرصتی برای تبادل افکار، همبستگی و تعاملات سیاسی و اجتماعی فراهم می کند. مقاله حاضر درصدد است کارکرد حج در رفع معضلات سیاسی – اجتماعی مسلمانان را بازشناسی نماید و به بررسی ابعاد مختلف حج و تأثیرات آن بر جامعه اسلامی بپردازد. درواقع این مقاله به این سوال پاسخ می گوید که حج چگونه می تواند به عنوان یک ابزار مؤثر در رفع معضلات سیاسی و اجتماعی مسلمانان عمل کند و چه کارکردهایی در این زمینه دارد؟ حج به عنوان یک کنگره جهانی، فرصتی برای تجمع مسلمانان از ملیت ها و فرهنگ های مختلف فراهم می آورد که در آن می توانند به تبادل نظر و تجربیات بپردازند. این تجمع نه تنها به تقویت هویت اسلامی کمک می کند بلکه می تواند به ایجاد همبستگی و همکاری میان کشورهای اسلامی منجر شود. این مقاله همچنین به بررسی کارکردهای سیاسی حج، از جمله اعلام مواضع رسمی مسلمانان در برابر چالش های جهانی، تأکید بر وحدت اسلامی و تقویت روابط دیپلماتیک میان کشورهای اسلامی می پردازد. علاوه بر این، کارکردهای اجتماعی حج شامل تقویت تعاون و همکاری های اجتماعی، دستگیری از نیازمندان و افزایش روحیه نیکوکاری نیز مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت، مقاله به این نتیجه می رسد که حج نه تنها یک فریضه عبادی بلکه ابزاری مؤثر برای رفع معضلات سیاسی و اجتماعی مسلمانان است

تقدس و جایگاه معنوی مسجدالحرام، مسجدالنبی و دیگر اماکن مقدس حرمین شریفین عاملی بوده است تا در میراث اسلامی مرتبط با موضوعات حج و حرمین شریفین، نقشه ها و تصاویر ترسیمی این اماکن به طور گسترده رواج پیدا کند. تصویرپردازی مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه در تحقیقات جدید «هنر حج» نامیده شده و زیرشاخه ای برای هنر اسلامی به شمار آمده است. این موضوع در درجه نخست در قلمرو جغرافیایی امپراتوری عثمانی و شبه قاره گسترش یافت و سپس در ایران و قلمرو زبان فارسی نیز نسخه های خطی و آثار هنری متعددی حاوی موضوعات تصویری مرتبط با هنر حج پدید آمد. نویسنده در مقاله پیش رو تلاش کرده است آثار مهم مکتوب پدیدآمده در حوزه زبان فارسی را، که نسخه های خطی آنها حاوی تصاویر و نگاره های مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه بوده، شناسایی و معرفی کند. نتایج این بررسی نشان می دهد آثاری همچون مجمل التواریخ والقصص، عجایب المخلوقات طوسی، فتوح الحرمین محیی لاری، انیس الحُجّاج صفی بن ولی قزوینی، معراج نامه شجاعی مشهدی، زادالزائرین عبدالوهّاب رضوی و هدیه الزائرین زائر طهرانی را باید در شمار مهم ترین آثار فارسی به شمار آورد که نسخه های خطی آنها حاوی تصاویر اماکن مقدس مکه و مدینه است. در میان این آثار مثنوی فتوح الحرمین از جایگاه ویژه ای در این زمینه برخوردار بوده و تأثیر فراوانی در گسترش هنر حج به جا گذاشته است.

حج به عنوان یک عمل سیاسی - عبادی نقش ویژه ای در شکل گیری بینش مسلمانان و ارتقای آن دارد. این فریضه مهم را می توان نمایشی از اتحاد و قدرت مسلمانان جهان دانست که آنها با حضور منسجم خود در مناسک حج، اتحاد و همبستگی خود را به منصه ظهور می رسانند؛ چراکه با بررسی تاریخ صدر اسلام، درمی یابیم که مرزبندی های اعتقادی و سیاسی - اجتماعی بین مسلمانان و مشرکان در ایام حج صورت می گرفت و این حج بود که باعث ارتقای بینش مسلمانان می شد. حج به دلیل ظرفیت های بالقوه و بالفعل فراوان در دنیای امروز می تواند موجب ارتقای بینش مسلمانان در حوزه های مختلف شود. به همین منظور نویسنده در این مقاله با روش کیفی تحلیل اسنادی و با رویکرد توصیفی - تحلیلی تلاش دارد با معرفی شاخصه های مهم در ارتقای بینش مسلمانان به بررسی کارکردهای حج در این زمینه بپردازد. پژوهش حاضر نشان می دهد فریضه حج با تقویت آگاهی و روشنگری، انتخاب دریچه درست نگاه به تحولات جهان و ارتقای توانایی تحلیل و تفکر، افزایش آگاهی اجتماعی، گسترش روابط اجتماعی و ارتقای همبستگی اجتماعی، ایجاد احساس وظیفه نسبت به مسلمانان و دوری از تعصب و تبعیض موجب ارتقای بینش اجتماعی مسلمانان خواهد شد.

این مقاله به بررسی حکم رمی جمره عقبه برای ناسی و جاهل در فرض تذکر بعد از خروج از منا می پردازد. رمی یوم العید از اعمال حج است که وجوب و جزئیت آن مورد اتفاق مسلمین است؛ اما به سبب فراموشی یا عدم آگاهی، ممکن است حاجی در زمان مقرر، موفق به انجام آن نگردد.در این مسئله 4 روایت به دست ما رسیده که اختلاف در مضمون این روایات، سبب اختلاف نظرات علما شده است. ازاین رو لازم است با مراجعه به این روایات وظیفه مکلف پس از یادآورشدن عدم انجام رمی، معین گردد. مقاله حاضر، در قلمرو دانش فقه و روش آن، نقلی تحلیلی است. این مقاله پس از بیان و بررسی روایات محل بحث، به نقل اقوال در مسئله و ادله آنها و در انتها به نظریه مختار پرداخته است و با بیانی بدیع وجه جمعی دیگر ارائه و ثابت نموده که در صورت بقاء ایام تشریق واجب است فرد به منا برگردد و رمی را اعاده کند؛ مگر در صورت خروج از مکه که اگرچه با بقاء ایام تشریق، بازگشت جایز است اما واجب نیست. به هر حال نیز در صورتی که امسال موفق به رمی نشد، قضای آن در سال آینده توسط خود یا نائبش واجب است.

این پژوهش با هدف تبیین و بررسی آرای مفسران پیرامون واژه «منافع» در آیه 28 سوره حج و نیز نقد آرای تفسیری انجام شده است. به همین منظور با روش توصیفی تحلیلی، کتب تفسیری شیعه و سنی و نیز کتب روایی شیعه مورد بررسی قرارگرفته و آرای تفسیری پیرامون این آیه و روایات ذیل آن استخراج و سپس مورد تحلیل و نقد قرار گرفته اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که منافع به معنای هر نوع منفعت دنیوی و اخروی است که فرد را به خیر یا مطلوب خود می رساند. همچنین برخی از مفسران منفعت در این آیه را منفعت دنیوی، برخی منفعت اخروی و برخی دیگر اعم از دنیوی و اخروی دانسته اند که دلیل ادبی و روایی قول شمولیت را ترجیح می دهد. همچنین با دلائلی همچون اختصاص، تکثیر، تعظیم و تعمیم می توان نکره آمدن این واژه را توجیه نمود. مصادیق این واژه از دیگر نکات تفسیری این واژه می باشد که رضوان و غفران الهی به عنوان مصادیق منافع اخروی و تجارت و رفع حاجت مردم به عنوان مصادیق منافع دنیوی است.

در این مقاله پس از تبیین مسئله تبلیغ و نقش آن در هدایت فردی و اجتماعی، به بررسی آیات، روایات و مبانی روان شناختی و جامعه شناختی تبلیغ پرداخته می شود و با روش توصیفی- تحلیلی مؤلفه های مؤثر در تبلیغ بر اساس آیات و روایات معرفی می شود. این مقاله درصدد پاسخ به این سؤال است که «چه عواملی برای تبلیغ در کاروان های حج و زیارت مؤثر است؟» بر اساس پژوهش های انجام شده چهار عامل نقش کلیدی دارند و در متن مقاله به تفصیل به آنها می پردازیم که عبارت اند از: پیام یا پیام رسان (مبلغ یا روحانی کاروان)، ویژگی پیام، گیرنده یا مخاطب پیام (زائران) و شیوه پیام رسانی.

بعد از رحلت رسول خدا9 تحولات سیاسی - اجتماعی جامعه اسلامی، در خلافت خلفای نخستین (11 - 40ق) حاوی نوعی همگرایی و واگرایی بود. دوران خلفا پس از رحلت رسول خدا9 افقی از همگرایی و واگرایی سیاسی - اجتماعی را به دست می دهد. این مقاله با هدف دستیابی به روند واگرایی و همگرایی اسلامی در این دوران، می کوشد تا هر یک از دوره ها را جداگانه بررسی نماید. سؤال پژوهش این است که در عصر خلفا چه نوعی از واگرایی یا همگرایی برقرار بود؟ تحقیق پیش رو با استفاده از روش تحلیل سیاسی - اجتماعی و با استفاده از مطالعات کتابخانه ای، بر اساس چارچوب نظری «کُنش متقابل اجتماعی» به این دستاوردها دست یافته است: دوره خلیفه اول به دلیل وضعیت تثبیت خلافت، واگرایی بر مبنای شناخت بر همگرایی غلبه داشت اما با درایت برخی از صحابه موثر، این واگرایی مدیریت شد. گرچه در عصر خلیفه دوم، گسترش فتوح، سبب اتحاد جامعه اسلامی و نوعی از همگرایی اجتماعی - سیاسی شد اما واگرایی در دوره دوم خلافت عثمان و عصر امام علی7 نمود بیشتری یافت. بر مبنای این نظریه، در این دوره سی ساله، جامعه اسلامی در نوسان تحولات سیاسی - اجتماعی میان همگرایی و واگرایی، آمیزه ای از سازگاری گروهی و رقابت (کنش اجتماعی گسسته) بود و با وجود برخی مخالفت ها با نهاد خلافت از سوی شماری از صحابه، همسازگری اجتماعی وجه بارز عصر خلیفه اول و دوم (23 - 11ق) و رقابت و ستیزه کاری پاره گروه ها با طیف حاکم، مشخصه اصلی جامعه اسلامی در عصر خلیفه سوم و خلافت امام علی7 (23 - 40ق) بود.