عوامل مؤثر در تألیف کتاب فضائل الصحابه دارقطنی از زمینه های فرهنگی-سیاسی تا جریان های فکری بغداد(مقاله علمی وزارت علوم)
منبع:
پژوهش های قرآن و حدیث سال ۵۷ بهار و تابستان ۱۴۰۴ شماره ۱
243 - 265
حوزههای تخصصی:
ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی یکی از دانشیان صاحب نظر اهل سنت و مؤلف کتابی با عنوان فضائل الصحابه است. مسئله اصلی این پژوهش واکاوی امکان و امتناع اثرپذیری دارقطنی از گفتمان فکری بغداد در تألیف کتاب فضائل الصحابه در قرن چهارم هجری است. سویه پنهان در نقد این کتاب اثرگذاری علل فرا اعتقادی در تألیف آن است. بر پایه این فرضیه، شرایط محیطی و تاریخی حاکم بر اندیشه دارقطنی و مؤثر در تألیف فضائل الصحابه، در سوق دادن او به انتخاب رویکرد دوگانه تقریبی-اعتدالی، جدلی-انتقادی از یک سو و تساهل و تسامح دارقطنی در مواجهه با نظریه امامیه درباره جایگاه صحابه و فضایل شیخین مؤثر بودند. این مقاله با ارائه شواهد مختلف از شرایط حاکم بر بغداد در قرون سوم تا پنجم هجری اثبات می کند چگونه محیط و گفتمان علمی بغدادِ روزگار دارقطنی در نگارش فضائل الصحابه او اثرگذار بود. لذا در این میان دو دسته عوامل فرهنگی-سیاسی و جریان های فکری بغداد نقش مهمی را ایفا کردند و در نهایت دارقطنی را به رویکرد جدلی-انتقادی با شیعه امامیه در مسئله فضائل شیخین و عدالت صحابه سوق داد؛ حال آن که دارقطنی، خود آگاه بود که امامیه اثنی عشریه به این انگاره ها باورمند نیست.