هایده خمسه

مجموعه آرامگاهی شیخ احمد جام در شهر تربت جام، در زمره آثار فاخر معماری ایرانی، در طول زمان یکی از کانون های عمده عرفان و تصوف در شرق ایران و سرزمین خراسان بوده است. بنیان های این مجموعه با نظر ارادت یا مصلحت های مذهبی و حکومتی، در طول زمان و از سده هفتم هجری تا دوره قاجار، پیرامون حظیره شیخ احمد جام(441 تا536 ه .ق) از عارفان خراسانی قرن پنجم و ششم هجری شکل گرفته و آیینه ای تمام نما از هنر ایرانی-اسلامی را به نمایش گذاشته است. در میان بناهای این مجموعه، گنبدخانه به لحاظ تمرکزگرایی در ایجاد تزئینات و وجود کتیبه ای با مضمون احداثی- روایی از دوره « ملوک آل کرت هرات»، مقارن با عصر حاکمان ایلخانی، از جایگاه مطالعاتی خاصی برخوردار است که هدف نگارندگان از این پژوهش بررسی، تحلیل و تبیین جامع این کتیبه به منظور دستیابی به گاه نگاری معماری، شناخت بیشتر بنای گنبدخانه از نظر دوره های ساختمانی و تفسیر هنری الگوهای تزئینی این اثر بوده است. بر مبنای این تحقیقات، کتیبه سرتاسری گنبدخانه از معدود نگاشته های نادر و تاریخی «آل کرت» است که در مقایسه با مضامین کتیبه های هم دوره با توجه به نوع نوشتار، سلسله مراتب تاریخی، روایت گونه بودن و از نظر معناشناسی و مفهوم، نخستین کتیبه شناسایی شده احداثی در معماری اسلامی ایران با ماهیت تاریخی-روایی است. پژوهش پیش رو برای پاسخ به این سوالات صورت گرفته است :(1) متن کتیبه حاوی چه مضامین تاریخی، سیاسی، مذهبی و احداثی مهمی است؟ (2) کدام کهن الگوهای ایرانی-اسلامی در تزئین این کتیبه قابل بررسی است؟ شیوه تحقیقات در این پژوهش با رویکردی توصیفی- تحلیلی و تطبیقی علاوه بر مطالعات اسنادی و میدانی، کاربرد روش آیکونوگرافیک، به منظور بررسی کهن الگوهای آرایه ای به عنوان بخشی از مؤلفه فرهنگی و تدقیق در آفرینش های هنری و بهره گیری از آنالیزهای آزمایشگاهی به منظور تعیین ماهیت رنگ های به کار رفته در کتیبه گنبدخانه و تغییرات و تأثیرات شیمیایی در آنها بوده است. نتیجه پژوهش این واقعیت را اثبات نمود، کتیبه گنبدخانه علاوه بر کاربرد تزئینی در این بنا، شامل پیام های سیاسی، مذهبی، تاریخ اولیه بنیان در قالب رمزگونه و روایتی از بانیان تجدید معماری این بنا است که زمینه ها و حاشیه آن با کهن الگوهایی برگرفته از هنر ایرانی، تزئین شده است.

شهر «دماوند» مرکز شهرستان دماوند، برروی تپه ای از شمال به جنوب (طولی) در میانِ دره ای حاصلخیز واقع شده است؛ این شهر یک بافت تاریخی دارد که به عنوان هسته اصلی در قسمت مرکزی آن واقع شده و چهار محله اصلی دارد. مسئله پژوهش این است که از مفهوم شهر و شهرستان برای نام دماوند، و نیز از هسته اصلی شهر، شناخت دقیقی در دست نیست. نوشتارهای مختصر منتشره، شهر دماوند را «شلنبه» یا «ویمه»، و نیز شهر «شلنبه» را مرکز ناحیه دماوند دانسته اند که با منابع هم خوانی ندارد. هدف این پژوهش روشن شدن مفهوم شهرستان و شهر برای دماوند و نیز شناخت دقیق تر شهر دماوند و شناسایی مرکز ناحیه دماوند و ساختارهای احتمالی آن است. این نوشتار به روش تاریخی و تحلیلی براساس بررسی و شناسایی با گردآوری اطلاعات کتابخانه ای و بررسی میدانی انجام شده است. پرسش ها: 1. مفهوم شهرستان و شهر برای نام دماوند در دوره ساسانی چگونه بوده است؟ 2. مرکز ناحیه دماوند چه نام داشته و با شلنبه چه تفاوتی دارد؟ 3. قدمت این مرکز به چه تاریخی بازمی گردد و ساختارهای احتمالی آن چه بوده است؟ نام دماوند در دوره ساسانی در جایگاه ناحیه و ازسویی دیگر، معرف شهر بوده است. اگرچه بنیادی اسطوره ای دارد، اما براساس منابع و شواهد قدمتی کهن تر از ساسانی دارد و مرکز ناحیه، در دوره ساسانی بوده و تا به امروز ادامه یافته است. دارای فضاهای مهم کهن دژ، شارِ درونی با بازار و میدان و محله ها و شارِ بیرونی بوده است. کهن دژ در مکان سرقلعه قرار داشته است. پذیرش دین اسلام، و بازگشت امنیت و آرامش که تا زمان ساخت مسجد در مکان سرقلعه طول کشید، باعث حفظ ساختارهای شهر شده بود.

تولیدات چوبی در ایرانِ دوران اسلامی از جمله آثار شاخص و شناخته شده ای محسوب می شوند که همچنان ابهامات بسیاری در مورد آن ها وجود دارد. در ارتباط با شاخصه ها و ویژگی های تزئینی این آثار اطلاعات قابل توجهی منتشر شده، اما در زمینه مراکز تولید آن ها، شناخت کم تری وجود دارد. همین امر بیان گر ضرورت انجام پژوهشی علمی با هدف شناخت مراکز تولید آثار چوبی ایران در دوران اسلامی است. نظر به گستردگی موضوع، برای انجام این پژوهش صرفاً دوره ی صفوی مد نظر قرار گرفت و در این دوره نیز تنها صندوق های چوبی مقابر مورد مطالعه قرار گرفتند. مهم ترین پرسش های پژوهش حاضر متمرکز بر این هستند که چه مرکز یا مراکزی در زمینه تولید صندوق های چوبی مقابر در طول دوره ی صفوی نقش داشتند؟ و این که هنرمندان مرتبط با تولید این آثار، بیش تر در سطح محلی مشغول به فعالیت بوده اند یا مناطق دیگر را نیز پوشش می دادند؟ این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی صورت گرفته و شیوه گردآوری اطلاعات در آن بر پایه مطالعات کتابخانه ای و تا حدودی میدانی، انجام گرفته است. در نتیجه این پژوهش تعداد 49 صندوق چوبی متعلق به برخی ابنیه آرامگاهی مورد شناسایی قرار گرفتند که روی آن ها اسامی هنرمندان نجار همراه با ذکر نام برخی از شهرها یا مناطق، نگاشته شده بود. بر همین اساس، اسامی مراکز متعددی همچون اصفهان، لواسان، لاهیجان، ساری، کاسوا و خوانسار، شناسایی شدند که در این مناطق و طی این دوره به تولید چنین آثاری مشغول بودند. در این میان هنرمندان برخی شهرها همچون اصفهان، شناخته شده تر بوده و تولیدات آن ها در بسیاری از مناطق ایران شناسایی شدند، اما برخی هنرمندان نیز صرفاً در محدوده محلی خود به تولید چنین آثاری مشغول بودند؛ از آن میان می توان به نجاران سجاس یا اقلید اشاره کرد.

این پژوهش چرایی و چگونگی دگرگونی مناره را از «ابزار اعلان اذان» به «نشانه ای چندلایه با دلالت های دینی، شهری و سیاسی» واکاوی می کند و نسبت حضور/عدم حضور آن را در مساجد زنجان و همدان می سنجد. مسئله این است که آیا مناره، عنصری ذاتی مسجد است یا برآیند شرایط تاریخی - فرهنگی و اقلیمی. فرضیه می گوید تحول مناره تابع برهم کنش اقتدار سیاسی، ذائقه زیبایی شناختی، فناوری ساخت و اقلیم است؛ ازاین رو فقدان مناره در بسیاری از مساجد محلی اقلیم های سرد، انحراف از الگوی اصیل مسجد نیست؛ بلکه پاسخی کارکردی - اقتصادی و حاصل خوانایی کافی بنا در بافت شهری است. روش تحقیق، تاریخی - تحلیلی با تیپولوژی تطبیقی و مشاهده/مستندسازی میدانی نمونه های جامع و محلی در دو شهر مذکور است؛ شاخص ها شامل مکان گذاری، سازه و مصالح، دسترسی، نقش های کارکردی/نمادین و خوانایی شهری بوده است. باتکیه بر شواهد موجود، می توان چنین برداشت کرد که تثبیت مناره در هیئت نماد شهری عمدتاً از اواخر اموی و آغاز عباسی شکل گرفته است؛ سیر تیپولوژیک از برج های ساده و منفرد به جفت مناره های هم بسته با قاب ورودی/ایوان در دوره های میانه و بازخوانی های مینیمال در معماری معاصر امتدادیافته است. در زنجان و همدان، مساجد محلی (به ویژه قاجاری) غالباً بدون مناره اند یا مناره ای صرفاً نشانه ای دارند، درحالی که بناهای شاخص شهری مناره را به منزله نشان شهری حفظ کرده اند. برون داد پژوهش چارچوبی تصمیم یار برای طراحی/مرمت است که وزن اقلیم، سیاست و فناوری را در ضرورت حفظ، تقلیل یا حذف مناره می سنجد.

امروزه حفاظت صرفاً به معنای حفظ بقایای فیزیکی گذشته نیست، بلکه کیفیت حفاظت، نحوه ارائه آثار و ایجاد ارتباط با مخاطبان نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار است. یکی از رویکردهای نوین و مؤثر در این زمینه که تحولات چشمگیری در مطالعات باستان شناسی ایجاد کرده، تبدیل محوطه های باستان شناسی به سایت موزه هاست. این روش علاوه بر تسهیل حفاظت آثار، امکان بازدید امن و درک بهتر آن ها را برای عموم مردم و پژوهشگران فراهم می آورد. ایجاد سایت موزه ها با تمرکز بر مکان، هویت و درک تاریخ، به منظور حفظ اصالت محوطه های باستان شناسی و انتقال دانش تاریخی انجام می شود. در این پژوهش، با بررسی اسناد، کنوانسیون ها، بیانیه های بین المللی، تحلیل نظرات کارشناسان و بازخوانی متون مرتبط، تلاش شده است مفاهیم اساسی و معیارهای لازم برای ایجاد سایت موزه ها شناسایی گردد. هدف این است که آثار تاریخی در محل کشف خود حفظ شده و در بستر اصلی به نمایش گذاشته شوند، به گونه ای که بازدیدکنندگان بتوانند تجربه ای واقعی از گذشته را بدون آسیب رساندن به آثار داشته باشند. این تحقیق باهدف تدوین چارچوبی جامع برای حفاظت از محوطه های باستان شناسی و ایجاد سایت موزه ها انجام شده است. در این راستا، سؤال اصلی پژوهش این است که معیارهای مؤثر در ایجاد سایت موزه ها و حفاظت از محوطه های میراث فرهنگی چیست و چگونه ارزیابی می شوند؟ روش تحقیق این مقاله بر اساس تحلیل های توصیفی و تحلیلی بوده و از منابع میدانی، تاریخ شفاهی، کتابخانه ای و اسنادی بهره گرفته شده است.

آب به عنوان یک منبع حیاتی، در تاریخ تمدن ها و شکل گیری جوامع انسانی نقش برجسته ای ایفا کرده است. این منبع ارزشمند نه تنها در تأمین نیازهای اولیه، بلکه در توسعه ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع نیز تأثیرگذار بوده است. در جغرافیای ایران، سقاخانه ها به عنوان سازه های عام المنفعه با کارکرد اصلی تأمین آب، نمادی از باورهای مذهبی و فرهنگی اند و جایگاه ویژه ای در فرهنگ اسلامی - ایرانی دارند. پژوهش حاضر باهدف بررسی ارتباط معماری سقاخانه ها با مفاهیم مذهبی و اجتماعی مرتبط با واقعه کربلا و تحلیل تأثیر این سازه ها بر تقویت جنبه های معنوی و خدمات شهری در جوامع اسلامی ایران انجام شده است. فرضیه اصلی این تحقیق این است که سقاخانه ها، به ویژه سقاخانه کربلایی عباسعلی، علاوه بر تأمین آب، دارای کارکرد مذهبی و اجتماعی ویژه ای هستند و در طراحی آن ها توجه خاصی به محوریت قبله و مفاهیم دینی شیعه شده است. این تحقیق با استفاده از روش توصیفی - تحلیلی و بهره گیری از اسناد و منابع کتابخانه ای، سعی دارد ویژگی های معماری سقاخانه ها و تأثیر آن ها بر پیوندهای اجتماعی و مذهبی جامعه را موردبررسی قرار دهد. یافته ها نشان می دهد که سقاخانه ها با قرارگیری در نزدیکی مساجد و تکایا، نقش مهمی در تقویت بُعد معنوی جامعه دارند و این ویژگی به ویژه در سقاخانه کربلایی عباسعلی به وضوح دیده می شود که نشان دهنده ارتباط عمیق معماری این سازه ها با مفاهیم دینی و مذهبی شیعه است.

سایت موزه ها به عنوان ابزارهای فرهنگی و آموزشی، نقش مهمی در حفاظت از میراث باستانی و ارتقای تجربه بازدیدکنندگان ایفا می کنند. این پژوهش با هدف ارائه مدلی بومی برای مدیریت سایت موزه های کشور ایران انجام شده و بر تحلیل مقایسه ای دو محوطه تاریخی «بندیان» و «وستمین» متمرکز است. روش تحقیق این مقاله، باستان شناسی با رویکرد کیفی بوده و داده ها از طریق مطالعات اسنادی، مصاحبه با کارشناسان و بازدید میدانی گردآوری شده اند. یافته ها نشان می دهد که وضعیت مالکیت، شرایط فیزیکی و بهره برداری فعلی محوطه ها، تأثیر مستقیم بر موفقیت عملکرد سایت موزه ها دارند. همچنین، فقدان چارچوب مدیریتی مشخص و استانداردهای بومی برای حفظ، نمایش و ارائه محوطه ها به بازدیدکنندگان، مشکلاتی از جمله عدم بهره برداری کامل از ظرفیت گردشگری، ضعف در مرمت و حفاظت و کاهش جذب مخاطب را به دنبال داشته است. تحلیل تطبیقی نشان می دهد هر محوطه با توجه به شرایط خاص خود، نیازمند طراحی مدلی مدیریتی منعطف و قابل تطبیق است که شامل سازماندهی فضاها، حفاظت فیزیکی، فعالیت های فرهنگی-آموزشی و برنامه های گردشگری باشد. نتیجه گیری تحقیق بر ضرورت ایجاد مدلی بومی مبتنی بر ویژگی های فرهنگی و اجتماعی ایران تأکید دارد که می تواند علاوه بر افزایش جذب بازدیدکنندگان، پایداری و حفاظت محوطه ها را تضمین کند. این مدل می تواند راهنمای عملی برای مدیران سایت موزه ها، برنامه ریزان فرهنگی و کارشناسان مرمت باشد و زمینه ساز توسعه پایدار گردشگری فرهنگی و افزایش تعامل جامعه با میراث تاریخی شود.