عسکر بهرامی کهیش نژاد

شاهنشاهی اشکانی یکی از مهم ترین سلسله های ایران باستان به شمار می رود که تأثیر چشم گیری بر جهان باستان داشته است؛ از این رو، سکه های این حکومت از منابع اصلی برای مطالعات تاریخی این دوره محسوب می شوند. اشکانیان در آغاز، عناصر یونانی را در ضرب سکه های خود به کار می بردند؛ این عناصر در نقوش، نوشتارها و پوشش شاهان بر سکه ها به وضوح قابل مشاهده اند. در سال ۱۴۰ ق.م، که دوران اوج قدرت اشکانیان بود، بین النهرین به تصرف آن ها درآمد و شاهک نشین های غربی ایران تحت نفوذشان قرار گرفتند. یکی از این شاهک نشین ها دولت محلی خاراکنه بود. خاراکنه نیز تحت تأثیر اشکانیان، سبک سکه های خود را از الگوهای یونانی به شیوه های ایرانی تغییر داد. این تأثیرگذاری، از نیمه سده دوم ق.م، یعنی از زمان مهرداد سوم (۱۴۲ ق.م)، در سکه های خاراکنه مشهود است. این تغییرات در بخش بالاتنه، آرایش موی سر و نوع کلاه شاهان خاراکنه به خوبی نمایان شده اند و نمونه های آن شامل چهار سکه مشخص است. در این مقاله تلاش شده است تا به این پرسش پاسخ داده شود که روند نفوذ عناصر ایرانی بر سکه های اشکانی و سپس بر سکه های خاراکنه، از چه زمانی آغاز شده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی تحلیلی انجام شده است.

نقش برجسته های برجای مانده از دوره ساسانیان، به ویژه نقوش پیروزی شاپور اول بر رومیان، در کنار کتیبه ها و منابع تاریخی از مهم ترین آثار برای تحلیل رخدادهای تاریخی و مناسبات ایران و روم در این دوران هستند. پنج نقش برجسته بزرگ صخره ای در پی پیروزی های شاپور اول بر رومیان در فاصله سال های ۲۴۴ تا ۲۶۰میلادی در استان فارس ایجاد شدند. این نقوش شامل سه نقش برجسته در بیشاپور(بیشاپور ۱، ۲ و ۳)، دارابگرد/ داراب و نقش برجسته نقش رستم است. تعیین هویت امپراتوران رومی نمایش داده شده بر این نقش برجسته ها همواره با اختلاف نظرهایی بین پژوهشگران همراه بوده است. در دیدگاه های مختلف امپراتوران رومی بر نقش برجسته ها شامل: گردیانوس سوم، فیلیپ عرب، والریانوس، ماریادس یا سیریادس انطاکیه ای، بالبینوس و پوپینوس معرفی شده اند. در پژوهش حاضر تلاش شده، ضمن معرفی دیدگاه های مختلف پژوهشگران درباره امپراتوران رومی بر این پنج نقش برجسته شاپور اول، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر شواهد سکه شناختی، داده های باستان شناختی و اطلاعات منابع تاریخی نسبت به تعیین هویت امپراتوران رومی نمایش داده شده بر این نقوش تلاش شود و نظرات نهایی که مورد توافق بیشتری است ارایه گردد.

روابط سیاسی شاپور دوم ساسانی و رومیان با فراز و نشیب های بسیاری مواجه بوده است. شاپور دوم (۳۰۹-۳۷۹م) برای احیای اقتدار سیاسی ایران در برابر امپراتوری مقتدر روم، اقدام به یک سری جنگ های متوالی کرد و موفق به دست یابی به اهداف مورد نظر شاهنشاهی ساسانی شد. سوال اصلی مقاله این گونه مطرح شده است که چه عواملی در ایجاد و تداوم مناقشات سیاسی، نظامی شاپور دوم ساسانی با رومیان در بازه زمانی ۳۰۹ تا ۳۷۹م تاثیرگذار بود؟ که این فرضیه مطرح شده است که مولفه های دینی، اختلافات مرزی و رقابت های تاریخی که به عنوان میراثی از دوره اشکانیان ریشه در مسأله سلطه بر سرزمین ارمنستان بوده، از اصلی ترین عوامل مناقشات سیاسی، نظامی با رومیان در دوران شاپور دوم ساسانی بوده است. رقابت تاریخی این دو قدرت جهانی در سده چهارم میلادی رنگ مناقشات دینی هم به خود گرفت. عواملی چون سیاست توسعه سرزمینی، افزایش قدرت نظامی ساسانیان با اتحاد با خیون ها در شدت بخشیدن به درگیرهای نظامی تاثیرگذار بود. یافته های مقاله نشان می دهد که در دوران شاپور دوم ساسانی عامل ایدئولوژی و دینی نقش برجسته ای را در مناسبات سیاسی و نظامی ایرانیان و رومیان ایفا کرده است. از سوی دیگر، به واسطه این که این دو کشور از قدرت های مهم قرن چهارم بوده اند همواره رقابت های تاریخی بسیاری میان این دو شکل گرفت که باعث شد تا درگیری های نظامی و سیاسی دو طرف گسترده شود.

روند اکتشاف آثار تاریخی ایران سرگذشتی طولانی تر و در بسیاری از جنبه ها پرماجراتر از کاوش های دیگر مناطق و تمدن های باستانی دارد. این سرگذشت همزمان با گسترش و رشد دانش علمی در اروپا بود و محرک مسافران غربی برای سفر به خاورزمین و ایران گردید. این مسافران، علاوه بر سیاحت و انجام مأموریت های سیاسی و اقتصادی، اقدام به نگارش سفرنامه هایی کردند. سفرنامه ها حاصل مشاهدات شخصی نویسندگان و دربردارنده اطلاعات بی واسطه و ارزشمندی در زمینه های مختلف مانند آداب و رسوم، ادبیات، زبان، خط، هنر و دانش مردم خاورزمین هستند. از این رو، سفرنامه ها از منابع مهم اطلاعاتی غنی در زمینه تاریخ ایران به شمار می روند که نه تنها درباره تاریخ ایران، بلکه درباره تمامی مسائل مرتبط با ایران و ایرانیان، به طور خاص و جزئی، سخن به میان آورده اند. این سفرنامه ها به یکی از اصلی ترین منابع شناخت و مطالعات تاریخی ایران تبدیل شده اند، هرچند که این منابع تا کنون به طور کامل مورد پژوهش قرار نگرفته اند و به ویژه در زمینه نقش آنها در شناسایی تاریخ باستان ایران و خوانش خط میخی، هیچ گونه مطالعه جامع و موضوعی صورت نگرفته است. بنابراین، برای استفاده بهینه از اطلاعات موجود در سفرنامه ها، نیاز به مطالعه دقیق و همه جانبه آنها احساس می شود. یکی از مهم ترین این سفرنامه ها، سفرنامه کارستون نیبور، سیاح دانمارکی است که نقش تعیین کننده ای در شناسایی و خوانش خط میخی داشته است. بررسی و بازخوانی گزارش های این سفرنامه نشان می دهد که با کشف و خوانش خط میخی، تحولی عظیم در شناخت زبان ها، خطوط و تاریخ ایران باستان ایجاد شده است؛ تحولی که می تواند روشنگر بخش هایی تاریک از تاریخ این مطالعات باشد. این پژوهش به بررسی سفرنامه کارستون نیبور، که در دوره زندیه به ایران سفر کرده، می پردازد. سفرنامه او به عنوان منبع اصلی برای خوانش خط میخی شناخته می شود.