محمدتقی آرسین

روند اکتشاف آثار تاریخی ایران سرگذشتی طولانی تر و در بسیاری از جنبه ها پرماجراتر از کاوش های دیگر مناطق و تمدن های باستانی دارد. این سرگذشت همزمان با گسترش و رشد دانش علمی در اروپا بود و محرک مسافران غربی برای سفر به خاورزمین و ایران گردید. این مسافران، علاوه بر سیاحت و انجام مأموریت های سیاسی و اقتصادی، اقدام به نگارش سفرنامه هایی کردند. سفرنامه ها حاصل مشاهدات شخصی نویسندگان و دربردارنده اطلاعات بی واسطه و ارزشمندی در زمینه های مختلف مانند آداب و رسوم، ادبیات، زبان، خط، هنر و دانش مردم خاورزمین هستند. از این رو، سفرنامه ها از منابع مهم اطلاعاتی غنی در زمینه تاریخ ایران به شمار می روند که نه تنها درباره تاریخ ایران، بلکه درباره تمامی مسائل مرتبط با ایران و ایرانیان، به طور خاص و جزئی، سخن به میان آورده اند. این سفرنامه ها به یکی از اصلی ترین منابع شناخت و مطالعات تاریخی ایران تبدیل شده اند، هرچند که این منابع تا کنون به طور کامل مورد پژوهش قرار نگرفته اند و به ویژه در زمینه نقش آنها در شناسایی تاریخ باستان ایران و خوانش خط میخی، هیچ گونه مطالعه جامع و موضوعی صورت نگرفته است. بنابراین، برای استفاده بهینه از اطلاعات موجود در سفرنامه ها، نیاز به مطالعه دقیق و همه جانبه آنها احساس می شود. یکی از مهم ترین این سفرنامه ها، سفرنامه کارستون نیبور، سیاح دانمارکی است که نقش تعیین کننده ای در شناسایی و خوانش خط میخی داشته است. بررسی و بازخوانی گزارش های این سفرنامه نشان می دهد که با کشف و خوانش خط میخی، تحولی عظیم در شناخت زبان ها، خطوط و تاریخ ایران باستان ایجاد شده است؛ تحولی که می تواند روشنگر بخش هایی تاریک از تاریخ این مطالعات باشد. این پژوهش به بررسی سفرنامه کارستون نیبور، که در دوره زندیه به ایران سفر کرده، می پردازد. سفرنامه او به عنوان منبع اصلی برای خوانش خط میخی شناخته می شود.