مهدی غلامعلی

 سبک های نگارشی کتاب های دانش رجال نزد اهل سنت بسیار متنوع و از جهت کمّی نیز قابل توجه است. دکتر مکّی خلیل حمّود، استاد تمام دانشگاه کوفه که این پژوهش برگردان مقاله «المؤلفات فی علم الرجال الحدیث» اوست بر آن است تا پاسخی به این پرسش ارائه کند که «اهل سنت از ابتدای تألیفات رجالی، بر اساس چه سبک هایی، کتاب های رجالی خود را تألیف کرده اند؟» او پس از یک پژوهش کتابخانه ای به این نتیجه رسیده است که هشت سبک نگارشی در تألیفات رجالی وجود دارد که عبارتند از: شناخت نامه صحابه، طبقات نگاری، جرح و تعدیل، سبک اسامی، کنیه و القاب نویسی، مُؤتَلِف و مُختَلِف نگارى، وفیات نویسی، معجم شیوخ نویسی و تاریخ شهرها. همچنین باید گفت اولین سبک نگارشی در کتب رجال، سبک شناخت نامه صحابه و مهمترین سبک نیز سبک جرح و تعدیل است. متنوع ترین گونه های فرعی را می توان در سبک های طبقات و تاریخ شهرها ملاحظه کرد و تنها سبکی که تا عصر حاضر ادامه یافته، سبک معجم شیوخ نویسی است.

نظریه «عقلانیت و معنویت» با تقسیم امور به خردپذیر، خردستیز و خردگریز، وجود خدا را خردگریز دانسته است. در این بین با توجه به اینکه در نهج البلاغه گزاره های متعدد توحیدی وجود داشت سعی شد در برابر این سؤال که چه نقدی بر خردگریز بودن خدا از منظر نهج البلاغه وجود دارد؟ پاسخ آن با استفاده از روش تحلیلی استنباطی با تأمل در گزاره های نهج البلاغه بررسی شود. نتایجی که از تحلیل به دست آمد این است که از نگاه نهج البلاغه وجود خداوند بدون شناختِ ذات او برای عقل قابل اثبات است و خردگریز بودن آن در نظریه به نظر می رسد نشأت یافته از عدم تفکیک شناخت اجمالی و تفصیلی باشد؛ زیرا عدم توجه به این مهم باعث شده است ملکیان آنچه را که نقطه قوت خداشناسی می باشد مبنی بر فراتر بودن ذات خدا از درک عقل، آن را محل ضعف خداشناسی بپندارد.

شریف حسن بن حمزه مرعشی مامَطیری(د. 358ق.) محدث امامی سده چهارم هجری قمری است. درک مشایخ متعدد در طبرستان، خراسان، مکه، کوفه، ری، قم و سپس هجرت به بغداد، او را به حلقه میانی مدارس حدیثی متعدد مبدل ساخت. اثرگذاری وی در فرآیند انتقال میراث حدیثی به مدرسه بغداد به گونه ای است که نام او در شرح حال 125 راوی در فهرست اسماء مصنفی الشیعه نجاشی، الفهرست و مشیخه شیخ طوسی ذکر شد. وی علاوه بر انتقال میراث های مهم حدیثی به بغداد، استاد محدثانی همچون شیخ صدوق و شیخ مفید است. مسأله پژوهش، یافتن نقش ابنحمزه در فرآیند انتقال میراث حدیثی قم به بغداد است. پس از بازشناسی شخصیت وی، نخست با روش توصیفی تحلیلی، میراث مشایخ قمی ابن حمزه علی بن ابرهیم قمی، ابن بطه قمی، احمد بن ادریس قمی و احمد بن عبدالله برقی مورد ارزیابی قرار گرفت و سپس به مقایسه با محدثان معاصر و نقش آفرین در فرآیند انتقال میراث حدیثی قم به بغداد پرداخته شد. یافته های پژوهش، برای نخستین بار با سندپژوهی و تحلیل فهرستی طریق ابن حمزه به یافته های نوینی دست یافت که بر آن اساس، ادعای پیشتازی سایر انتقال دهندگان بر ابنحمزه در تمام ابعاد و انگاره غلط بودن طریق فهرستی وی به ابن بطه، ناصواب است.

ویژگیهای حدیث پژوهی راویان، اولین عرصه جرح آنان در نزد رجالیان متقدم بوده است.  حدیث پژوهی راوی را می توان پایبندی به فرایند تحدیث دانست. در فرایند تحدیث راوی در دوره تحصیلات خویش از اساتیدی که شایستگی تدریس آنها اثبات شده است، حدیث می شنود. وسپس با ضبط درست روایات در دوره استادی اش، روایات را به نسل بعد منتقل می سازد. در گذشته قوانینی در این فرایند (از تحمّل تا اداء) میان جامعه علمی حدیثی آن روز حاکم بوده است. رجالیان نیز اگر فردی برخلاف فرایند تحدیث عمل می کرد، عملکرد او را تقبیح و نوعی ذم ویا جرح می شمردند. چه اینکه شرایط روایتگری او مخدوش می شد. رجالیان با عنایت به همین شرایط راوی، آنچه که در نقل روایات راوی آسیب می دانستند را به خوبی برشمرده اند تا آموزه های نادرست راوی وارد مجموعه آموزه های امامیه نشود ویا گاه با بیان نکات، قواعد و شیوه هایی، حدود آسیبهای روای را تبیین نموده اند تا برای محدثان کاملا قابل تشخیص بوده باشد.

شناخت شاخصه های تربیت معنوی می تواند معیاری برای ارزیابی معنویّت جامع، اصیل و کارآمد باشد و افراد را از ورود به معنویّت های غیر کارآمد و یا کاذب باز دارد. پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سوال است که «از منظر قرآن و نهج البلاغه، شاخصه های مهم تربیت معنوی کدامند؟» با روش توصیفی-تحلیلی، مهم ترین شاخصه ها عبارتند از: «خردمند بودن باورها»، «التزام عملی به اوامر و نواهی»، «عدم دلبستگی به ظواهر دنیا»، «دلدادگی به امور آخرت» و «میانه روی در اندیشه و عمل» یافت شد. موارد یادشده را می توان ذیل عناوین «عقلانیّت»، «عبودیّت»، «بی اعتبار دانستن دنیا»، «آخرت گرایی» و «اعتدال» یاد کرد. این شاخصه ها از چنان ترازی برخوردارند که اگر در تربیت معنوی به طور کامل به آنها توجه نشود، معنویّت بدست آمده، ناتوان از تأمین آرامش پایدار و عمیق خواهد بود.

وجود احادیث متعدد در کتابهای حدیثی شیعه حاصل تلاش راویانی همچون حسین بن سعید اهوازی است که با ابداعات ویژه خود توانسته اند در این راستا نقش ویژه ای ایفا کنند. این نوشتار در پاسخ به این مسأله است که حسین بن سعید در جهت حفظ، نشر و انتقال تراث امامیه، چه نقشی داشته است؟ وی که از اصحاب امامان متأخر است توانسته بخش قابل توجهی از تراث امامیه را از سده دوم به سده سوم هجری منتقل کند. در این مقاله با روش کتابخانه ای، فهارس و کتابهای رجالی روشن شده که حسین بن سعید با چهار شیوه متفاوت در انتقال تراث موثر بوده است. روش نوآورانه در سبک نگارش مجموعه حدیثی و حضور فعال در انتقال 11کتاب حدیثی بزرگان امامیه به گونه ای است که عملکرد تالیفی وی به عنوان شاخص و معیار سنجش اعتبار در بین آثار مؤلّفین مشهور بوده است. همچنین وی در استاد گزینی و شاگرد پروری گروهی از مشایخ مورد وثوق همچون اصحاب اجماع را به عنوان استاد انتخاب نموده است. شناخت صحیح نقش وی در انتقال تراث به فقیهان کمک می کند تا بتوانند از روایاتی که با تحمل سختی های فراوان و ازطریق معتبر نقل نموده در استنباط مسائل دینی بهره ببرند.

حصول اطمینان به صدور روایت از جانب معصوم همواره حائز اهمیت بوده و با شناخت احوال راویان درهم تنیده است و هر ایرادی در سند، این امکان را فراهم می کند که اعتبار روایت را از جانب صدور دچار خدشه کند. بدون شک برخی از روایاتی که از طریق شیعه و اهل سنّت به دست ما رسیده، دچار عارضه ضعف سند هستند و از طرف دیگر صِرف ضعف سند، دلیل بر حذف روایت از دائره گزاره دینی نیست؛ ازاین رو، برخی از دانشمندان فریقین برای تصحیح روایات ضعیف، راهکارهایی ارائه کرده اند. حال سؤال این است که دانشمندان فریقین برای رفع خِلَل های احتمالی وارده بر أسناد برخی از روایات، از چه راهکارهای مشترکی سود جسته اند و از چه قرائنی برای این امر استفاده کرده اند؟ پژوهش پیش رو به دنبال پاسخ به پرسش های فوق، با روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع متقدّم و متأخّر شیعه و اهل سنّت سامان یافته است. نتیجه پژوهش بیانگر این است که شیعه و اهل سنّت برای تصحیح احادیث ضعیف، در پنج راهکار با یکدیگر مشترک هستند که عبارتند از: تصحیح مراسیل راویان ثقه، انتساب با صیغه جزم، تعدّد أسناد روایت ضعیف، تسامح در ادلّه سنن و وجود روایت در کتب معتبر.

نظرگاه فقیه را در مهمترین مسائل رجالی همچون راوی شناسی، کتاب شناسی رجالی، قواعد رجالی در توثیقات عام و خاص، سند شناسی و نکات رجالی می توان نظریه رجالی وی دانست. پژوهش حاضر با هدف دستیابی به نظریه رجالی آیت الله خامنه ای با روش تحلیل بینا متنی، مباحث فقهیِ دروسِ خارجِ فقهِ ایشان سامان یافته است. بخشی ازدستاوردهای پژوهش پیش رو چنین است؛ آیت الله خامنه ای شیوه اعتبار سنجی وثاقت سندی را برگزیده است، باب اجتهاد رجالی را گشوده می داند و قول رجالی را از باب خبرویت پذیرفته و برتری نجاشی را باور دارد. برای توسعه در راوی شناسی شمارقابل توجهی از قواعد توثیقات عام را با شرایطی پذیرفته است، که عبارتند از: توثیق مشایخ ثقات سه گانه، توثیق مشایخ جعفربن بشیر، توثیق مشایخ در اکثار أجلّاء (توثیق عملی)، تصحیح روایات و توثیق اصحاب اجماع، توثیق راویان کتابهای تفسیر قمی و کتاب کامل الزیارات، پذیرش روایات سهل بن زیادتنها در الکافی. از سوی دیگر قواعدی چون توثیق برخاسته از ترحّم و ترضی ، توثیق مشایخ صدوق، توثیق راویان کثیر الروایه را نمی پذیرد. تضعیفات ابن غضائری را قابل اعتماد ندانسته و غلو و اتهام به غلو راویان را از سوی دانشمندان قمی اشتباه آنها قلمدادوبه پندار آنها وقعی نمی نهد.

فشارهای اجتماعی ناسالم از جمله مسائل مبتلابه انسان هستند که بر اعتقادات، رفتارها و تصمیم گیری های اخلاقی اثر گذار می باشند. نحوه مواجهه با این فشارها در منابع دینی و روایات مورد توجه قرار گرفته است که یکی از آنها ،روایات «المومن اصلب من الجبل» است. هدف این پژوهش بررسی فقه الحدیثی این متون و تعیین نقش آنها در الگوی مقاومت اخلاقی انسان در برابرفشارهای اجتماعی ناسالم می باشد. روش تحقیق،شامل دو بخش فقه الحدیث عام،جهت فهم عمومی حدیث و فق الحدیث پیشرفته جهت فهم پیشرفته و مقصود اصلی معصوم می باشد.یافته های پژوهش نشان می دهد که آفرینش انسان به گونه ای بوده که پایداری یا ناپایداری او بر دینداری با ویژگی نفوذپذیری و نفوذناپذیری او بستگی دارد.یعنی پایداری بر اعتقادات ، کاملا تابع شخصیت فرد می باشد: چنانچه فرد از لحاظ شخصیتی فردی نفوذپذیر و نرم و منعطف باشد، در برابر فشارها ناپایدار بوده و اگر شخصیتی نفوذناپذیر و مقاوم داشته باشد، می تواند در برابر فشارها پایدار و استوار باشد.بنابراین برای پایدار ماندن بر اعتقادات در برابر فشارهای اجتماعی ناسالم باید بر روی نفوذناپذیری شخصیت تاکید داشته و آن را تقویت نمود.

رجالیان متقدم شیعه در بازشناسی 21 نفر از راویان از عبارت «یَروی عن الضُعفاء» استفاده کرده اند. مفهوم شناسی این عبارت در رجال فریقین، تعامل محدثان با راویان ناقل از ضعفاء، وتلازم یا عدم تلازم عبارت«یروی عن الضعفاء» با ضعف راوی از مهمترین مسائل پیش روی این پژوهش است. با بررسی عبارات همنشین در کلمات رجالیان کهن روشن شد که این عبارت برای کسانی بوده که از ویژگیهایی چون: «لاابالی گری و تساهل در نقل»،«بی انضباطی و عدم پایبندی به قواعد نقل حدیث»، «عدم دقت در گزینش اساتید» و«نقل روایات عجیب و غریب» برخوردار بوده اند. رجالیان عامه حدود دو قرن پیش از شیعیان، برای راویانی با همین ویژگیها از این اصطلاح استفاده کرده اند. احتمال دارد که درنگ در نقل از ضعفاء فرهنگ عمومی محدثان فریقین بوده باشد. حساسیت در ناحیه استاد دغدغه مشترک حوزه حدیثی قم و بغداد بوده است و برای آنان تنها وثاقت راوی کافی نبوده بلکه راوی باید از استاد ثقه نیز نقل روایت میکرده ویا دست کم کثرت نقل روایت از استاد ضعیف نداشته باشد. اما در تعامل با احادیث راویان ناقل از اساتید ضعیف شاهد دو گونه برخورد هستیم: محدثان قمی در برهه ای، قائل به عدم جواز نقل از ایشان هستند و گروهی نیز مانند بغدادی ها مشروط به وثاقت ایشان نقل از این دسته از راویان را مجاز می شمردند و احادیث آنها را معتبر می دانستند.

عالمان رجالی، درباره میزان دلالت عبارات دعایی موجود در کتب شیخ صدوق، اظهار نظرهای متفاوتی دارند؛ برخی آن را به تنهایی، دالّ بر وثاقت می دانند و برخی دیگر، دلالت خاصّی برای این دست از عبارات قائل نیستند. میان این دو گروه، سه دسته دیگر قائل به تفصیل شده اند: دلالت کثرت ترضّی بر حُسن حال؛ دلالت ترضّی (بدون عنایت به مؤلفه کثرت) بر حُسن حال؛ دلالت کثرت ترضّی به انضمام قرائن دیگر بر وثاقت. گرچه نظریات رجالیان در این باره، دربردارنده نکات مهمی است، امّا ارائه سازوکاری مبتنی بر اثبات اصل صدور این عبارات از سوی شخص مرحوم صدوق را می توان وجه تمایز پژوهش حاضر با دیدگاه های پیش از این دانست. نگرش مختار که با روش آماری تحلیلی و عنایت به دو سنجه «کثرت» و «درصد» به عنوان مؤلفه هایی در جهت اعتماد به صدور عبارات دعایی موجود از سوی صدوق همراه است، نشان می دهد نظریه «دلالت کثرت ترضّی بر وثاقت» نسبت به دیگر نظریات، از واقع نمایی بیشتری برخوردار است. از این منظر، با بررسی داده های آماری کتب صدوق، گذشته از پنج راوی دارای توثیق خاص، مشخّصاً 23 راوی به واسطه این توثیق عام، موثّق دانسته شده اند. در طرف مقابل، «کثرت» و «درصدِ» عبارات دعایی 31 نفر از مشایخ مترضّی در کتب صدوق، به نحوی است که نمی توان به صدور آن ها از جانب شیخ صدوق، اعتماد داشت. در این میان، داده های آماری شش راوی، موجب توقّف در اظهار نظر و مانع از برشمردن نامشان، ذیل یکی از دو دسته پیشین است. 

احمد بن علی نَجاشی در کتاب فهرست اسماء مصنفی الشیعه به نکات اثرگذاری در عرصه فهرست نگاری و ارزیابی فهرستی اهتمام داشته است. این نکات را در ضمنِ توصیفاتِ سه ضلع معرفی نویسنده، اثر و طریق می توان مشاهده کرد. پژوهش حاضر برآن است تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام توصیفات فهرستی موجود در رجال نجاشی در بخش معرفی اثر و طُرُق نقش به سزایی در ارزشیابی های پیشینی داشته اند؟ در این راستا، مجموعه توصیفات گوناگون کتاب نجاشی در ارزیابی کتاب ها ابتدا شناسایی، گردآوری، گونه شناسی و سپس تحلیل شد. این پژوهش با روش کتابخانه ای و شیوه توصیفی تحلیلی سامان یافته است. دستاورد پژوهش حاضر آن است که توصیفات کتابشناسانه و فهرستی نجاشی در سه دسته اصلی قابل تحلیل است: توصیفات ظاهری (مانند معرفی آثار مُبوَّب و غیر مُبوَّب، اندازه و حجم کتاب ها و بیان ساختار کتب)، توصیفات محتوایی (شامل تبیین محتوای علمی، مباحث مطرح شده در آثار، تقسیم کتاب ها بر اساس نوع روایات و کتاب های حسن) و توصیفات فهرستی (که به دسته بندی کتاب هایی با روایت های متفاوت و کتاب های تخلیط، نقل کتاب ها از استادان، فرآیند انتقال کتاب ها و ارزش گذاری کتاب ها). به نظر می رسد هر سه بخش توصیفات در خدمت روش ارزیابی فهرستی بوده است.

مهمترین وظیفه دانش رجال، راوی شناسی است. شناخت راوی گاه به توثیقات خاص و گاه به یاری قواعد عام رجالیان میسر می شود. شیعه و اهل سنت برای برون رفت از فقدان داده ها در حوزه راوی شناسی به بازسازی قواعدی کلان موسوم به توثیقات عام روی آورده اند. پژوهش پیش رو به دنبال پاسخ به این پرسش است که: در بین فریقین مهمترین توثیقات عام کدامند؟ و چه اشتراک و افتراقی در بین شیعه و اهل سنت در این زمینه وجود دارد؟ و نظر اندیشمندان برجسته شیعه و اهل سنت در مورد هر یک از توثیقات چیست؟ این نوشتار با روش کتابخانه ای و شیوه توصیفی تحلیلی و پژوهشی شکل گرفته است. در این پژوهش دریافتیم سه نوع توثیق عام در بین فریقین وجود دارد: قسم اول توثیقاتی که بین شیعه و اهل سنت مشترک است نظیر توثیق راویان کتاب ها، توثیق مصاحبان معصوم و قسم دوم توثیقات مختص شیعه می باشد مثل اصحاب اجماع، وکالت راوی، مشایخ اجازه، اکثار روایت، مشایخ ثقات و ترحّم و ترضّی و قسم سوم توثیقاتی که اختصاص به اهل سنت دارد و در رجال شیعه کارایی لازم را ندارد مانند تعدیل راویان سه قرن نخست، تعدیل راویان مشهور، وقوع راوی در سلسله سند حدیث صحیح، مسکوت گذاشتن راوی با اینکه در دسترس جارح بوده، تحدیث راوی ثقه از راوی مجهول و توثیق شخص مبهم. در نتیجه در رجال شیعه شمار توثیقات عام بسیار فراگیر تر است هر چند که قائلان به توثیقات عام گوناگون بوده و غالبا مورد پذیرش اصولیان نیستند و بیشتر مورد پذیرش اخباریان شیعه است.

حصول اطمینان به صدور روایات از جانب اهل بیت k امری بس مهم است. هرگونه خللی در صدور روایت از معصوم t ممکن است روایت را از اعتبار ساقط کند. طبق مبانی متأخرانِ سندمحور بیش از نصف روایات کتاب کافی تألیف کلینی دچار ضعف سندی هستند. ولی کلینی که طبق مبنای متقدمان مشی کرده، چنان که در مقدمه اذعان دارد، روایات صحیحه را گردآوری کرده است. پژوهش پیش رو به دنبال پاسخ به این پرسش است که کلینی با چه معیارهایی به صحت روایت راویان ضعیف حکم کرده است؟ این پژوهش با روش کتابخانه ای و شیوه توصیفی تحلیلی و پژوهشی سامان یافته است. نتیجه پژوهش نشانگر آن است که برخی از معیارها و نشانه های دال بر صحت روایت راویان ضعیف در کافی بدین قرار است: استفاده از نگاشته های اصحاب، استفاده از قراین، شهرت روایت، نقل حدیث در حالت استقامت راویان ضعیف، اعتماد به نگاشته های مشهور اصحاب، استفاضه اجمالی روایت، تعدد أسناد روایات ضعیف، إنجبار خبر ضعیف با خبر صحیح و استواری متن حدیث.