جواد نفری

احمد بن علی نَجاشی در کتاب فهرست اسماء مصنفی الشیعه به نکات اثرگذاری در عرصه فهرست نگاری و ارزیابی فهرستی اهتمام داشته است. این نکات را در ضمنِ توصیفاتِ سه ضلع معرفی نویسنده، اثر و طریق می توان مشاهده کرد. پژوهش حاضر برآن است تا به این پرسش پاسخ دهد که کدام توصیفات فهرستی موجود در رجال نجاشی در بخش معرفی اثر و طُرُق نقش به سزایی در ارزشیابی های پیشینی داشته اند؟ در این راستا، مجموعه توصیفات گوناگون کتاب نجاشی در ارزیابی کتاب ها ابتدا شناسایی، گردآوری، گونه شناسی و سپس تحلیل شد. این پژوهش با روش کتابخانه ای و شیوه توصیفی تحلیلی سامان یافته است. دستاورد پژوهش حاضر آن است که توصیفات کتابشناسانه و فهرستی نجاشی در سه دسته اصلی قابل تحلیل است: توصیفات ظاهری (مانند معرفی آثار مُبوَّب و غیر مُبوَّب، اندازه و حجم کتاب ها و بیان ساختار کتب)، توصیفات محتوایی (شامل تبیین محتوای علمی، مباحث مطرح شده در آثار، تقسیم کتاب ها بر اساس نوع روایات و کتاب های حسن) و توصیفات فهرستی (که به دسته بندی کتاب هایی با روایت های متفاوت و کتاب های تخلیط، نقل کتاب ها از استادان، فرآیند انتقال کتاب ها و ارزش گذاری کتاب ها). به نظر می رسد هر سه بخش توصیفات در خدمت روش ارزیابی فهرستی بوده است.

استعمار به عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی، آثار گسترده ای بر جوامع مختلف بر جای گذاشته است و تحلیل آن از منظر قرآن می تواند روشن کننده ابعاد فرهنگی و اقتصادی این سلطه باشد. آیه ۵۴ سوره زخرف به صورت نمادین و عینی به رفتار فرعون و قوم او اشاره دارد و نشان دهنده سازوکارهای اعمال قدرت و سلطه در تاریخ مصر باستان است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گونه های استعمار و تحلیل پیامدهای فرهنگی و اقتصادی آن بر جامعه مورد بررسی است . در این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و تمرکز بر واژگان کلیدی این آیه، زمینه های فرهنگی و اقتصادی استعمار در متن آیه و متون تاریخی مرتبط با مصر باستان تحلیل می شود. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه آیه ۵۴ سوره زخرف، از طریق زبان و واژگان خاص خود، ابعاد مختلف استعمار فرهنگی و اقتصادی را بازتاب می دهد و پیامدهای آن در جامعه چه بوده است. نتایج مطالعه نشان می دهد که استعمار فرهنگی از طریق تضعیف استقلال فکری، ارزش ها و هویت جامعه اعمال شده و استعمار اقتصادی با تمرکز ثروت، کاهش توانایی تصمیم گیری اقتصادی و بهره کشی از منابع همراه بوده است. تحلیل هم زمان دو بعد فرهنگی و اقتصادی نشان می دهد که این دو عامل به طور متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه طولانی مدت سلطه را ایجاد نموده اند. یافته ها تأکید می کنند که واژگان قرآنی نه تنها منعکس کننده واقعیت تاریخی اند بلکه ابزار فهم سازوکارهای استعمار و پیامدهای بلندمدت آن بر جامعه هستند.

حجم قابل توجّهی از احادیث منابع اسلامی، ضعیف السند تلقی شده اند. این مسئله، پژوهشگران حوزه حدیث و فقاهت را با این چالش مواجه می سازد که آیا ضعف سند، به تنهایی، دلیلی کافی برای طرد کامل این روایات است یا می توان از آن ها بهره برد؟ این مقاله مبتنی بر جایگاه حدیث در استنباط دینی و عدم کفایت صرف ضعف سندی برای نفی کلی نگاشته شده و در پی پاسخ به این پرسش است که: با توجه به ضعف سندی، چگونه می توان از احادیث ضعیف در پژوهش های دینی و فقهی بهره برداری کرد و راه کارهای این بهره برداری چیست؟ این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی، نشان می دهد که احادیث ضعیف را می توان در زمینه های مشخصی به کار بُرد که شامل استفاده در تقویت و تأیید روایات صحیح، بهره برداری در مسائل تاریخی و سیره، و توجه به مضمون آن ها در ابواب اخلاق و مواعظ است. به علاوه استفاده از روش های اعتبارسنجی غیر سندی و ارائه شواهدی برای وثوق صدوری، بررسی محتوایی در پرتو قرآن و سنّت قطعی از جمله راه کارهای بهره برداری آن است. این یافته ها، ضمن ارائه چارچوبی کارآمد در تعامل با احادیث ضعیف، افق های امیدوارکننده ای را برای پژوهش و تبیین مقولات دینی و فقهی می گشاید و از کنار گذاشتن گنجینه ای ارزشمند از میراث حدیثی جلوگیری می کند.

کیستی علی بن احمد ابن ابی جِید، وثاقت و نقش آفرینی وی در انتقال تراث حدیثی در سده چهارم هجری مسأئلی است که این پژوهش را سامان داده است. جایگاه ویژه وی در تراث پژوهی، حضورش در اسناد روایات مهمی چون زیارت عاشورا، پرورش شاگردانی بسانِ نجاشی و طوسی و فقدان توثیق خاص بر اهمییت این پژوهش می افزاید. این نوشتار به شیوه کتابخانه ای و روش تحلیلی و تطبیقی، با مطالعه موردی فهارس نجاشی و طوسی سامان یافته است. دستاورد این پژوهش را می توان نخست در شناسایی نقش ابن ابی جید در انتقال افزون بر سیصد اثر حدیثی از یکصد و وسی شش راوی و اجازه نقل دویست کتابِ مشهور از چهل و چهار راوی دانست. همچنین برای نخستین بار با تکیه بر سه قاعده از قواعد توثیقات عام توثیق مشایخ نجاشی، توثیق مشایخ اجازه و اکثار أجلاء ، روش فهرستی و مسأله شهرت راوی، وثاقت ابن ابی جید را اثبات و نقش پر رنگ وی را در انتقال تراث حدیثی بَر نموده ایم.

ربا از مسائل بسیار مهمّی است که از گذشته های دور مورد ابتلای جوامع مختلف بشری بوده و همواره آسیب های اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی را به اعضای جامعه وارد ساخته است. بر همین اساس، در دین مبین اسلام، در خلال نصوص بسیاری حکم به حرمت معاملات ربوی شده است. با این حال، برخی از فقها و اندیشمندان مسلمان در آثار خود فصلی را تحت عنوان «حیل تخلّص از ربا» آورده و طی آن، شیوه هایی را معرّفی نموده اند که از طریق آنها، معاملاتی صورت می پذیرد که ظاهری شبیه به معاملات غیر ربوی داشته و بر همین اساس، مشمول حکم حرمت ربا نمی شوند. مهم ترین سؤالی که در این خصوص مطرح می گردد حکم استفاده از حیل تخلّص از رباست که در پژوهش حاضر تلاش شده تا با روش تحلیلی - توصیفی ضمن ارائه پاسخی مستند بدان، حکم بیع عینه به عنوان یکی از حیل ربا مورد بررسی قرار گیرد. پیرامون حکم روش های فرار از معامله ربوی میان فقها اختلاف نظر وجود داشته و برخی با استناد به تعارض بکارگیری این شیوه ها با فلسفه حرمت ربا، قائل به عدم مشروعیّت این اقدام شده و در مقابل، برخی با تمسّک به منطوق برخی روایات خاص، مدّعی شده اند که حیل تخلّص از ربا تخصیصاً یا تخصّصاً از حکم حرمت ربا خارج است. بر مبنای پژوهش های صورت گرفته، نه تنها استفاده از حیل تخلّص از ربا خالی از اشکال است بلکه می توان از «بیع عینه» به عنوان شیوه ای در جهت فرار از ارتکاب به معاملات ربوی استفاده نمود.