جواد نفری

استعمار به عنوان یک پدیده تاریخی و اجتماعی، آثار گسترده ای بر جوامع مختلف بر جای گذاشته است و تحلیل آن از منظر قرآن می تواند روشن کننده ابعاد فرهنگی و اقتصادی این سلطه باشد. آیه ۵۴ سوره زخرف به صورت نمادین و عینی به رفتار فرعون و قوم او اشاره دارد و نشان دهنده سازوکارهای اعمال قدرت و سلطه در تاریخ مصر باستان است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی گونه های استعمار و تحلیل پیامدهای فرهنگی و اقتصادی آن بر جامعه مورد بررسی است . در این مطالعه، با روش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی و تمرکز بر واژگان کلیدی این آیه، زمینه های فرهنگی و اقتصادی استعمار در متن آیه و متون تاریخی مرتبط با مصر باستان تحلیل می شود. سؤال اصلی پژوهش این است که چگونه آیه ۵۴ سوره زخرف، از طریق زبان و واژگان خاص خود، ابعاد مختلف استعمار فرهنگی و اقتصادی را بازتاب می دهد و پیامدهای آن در جامعه چه بوده است. نتایج مطالعه نشان می دهد که استعمار فرهنگی از طریق تضعیف استقلال فکری، ارزش ها و هویت جامعه اعمال شده و استعمار اقتصادی با تمرکز ثروت، کاهش توانایی تصمیم گیری اقتصادی و بهره کشی از منابع همراه بوده است. تحلیل هم زمان دو بعد فرهنگی و اقتصادی نشان می دهد که این دو عامل به طور متقابل یکدیگر را تقویت کرده و چرخه طولانی مدت سلطه را ایجاد نموده اند. یافته ها تأکید می کنند که واژگان قرآنی نه تنها منعکس کننده واقعیت تاریخی اند بلکه ابزار فهم سازوکارهای استعمار و پیامدهای بلندمدت آن بر جامعه هستند.

کیستی علی بن احمد ابن ابی جِید، وثاقت و نقش آفرینی وی در انتقال تراث حدیثی در سده چهارم هجری مسأئلی است که این پژوهش را سامان داده است. جایگاه ویژه وی در تراث پژوهی، حضورش در اسناد روایات مهمی چون زیارت عاشورا، پرورش شاگردانی بسانِ نجاشی و طوسی و فقدان توثیق خاص بر اهمییت این پژوهش می افزاید. این نوشتار به شیوه کتابخانه ای و روش تحلیلی و تطبیقی، با مطالعه موردی فهارس نجاشی و طوسی سامان یافته است. دستاورد این پژوهش را می توان نخست در شناسایی نقش ابن ابی جید در انتقال افزون بر سیصد اثر حدیثی از یکصد و وسی شش راوی و اجازه نقل دویست کتابِ مشهور از چهل و چهار راوی دانست. همچنین برای نخستین بار با تکیه بر سه قاعده از قواعد توثیقات عام توثیق مشایخ نجاشی، توثیق مشایخ اجازه و اکثار أجلاء ، روش فهرستی و مسأله شهرت راوی، وثاقت ابن ابی جید را اثبات و نقش پر رنگ وی را در انتقال تراث حدیثی بَر نموده ایم.

ربا از مسائل بسیار مهمّی است که از گذشته های دور مورد ابتلای جوامع مختلف بشری بوده و همواره آسیب های اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی را به اعضای جامعه وارد ساخته است. بر همین اساس، در دین مبین اسلام، در خلال نصوص بسیاری حکم به حرمت معاملات ربوی شده است. با این حال، برخی از فقها و اندیشمندان مسلمان در آثار خود فصلی را تحت عنوان «حیل تخلّص از ربا» آورده و طی آن، شیوه هایی را معرّفی نموده اند که از طریق آنها، معاملاتی صورت می پذیرد که ظاهری شبیه به معاملات غیر ربوی داشته و بر همین اساس، مشمول حکم حرمت ربا نمی شوند. مهم ترین سؤالی که در این خصوص مطرح می گردد حکم استفاده از حیل تخلّص از رباست که در پژوهش حاضر تلاش شده تا با روش تحلیلی - توصیفی ضمن ارائه پاسخی مستند بدان، حکم بیع عینه به عنوان یکی از حیل ربا مورد بررسی قرار گیرد. پیرامون حکم روش های فرار از معامله ربوی میان فقها اختلاف نظر وجود داشته و برخی با استناد به تعارض بکارگیری این شیوه ها با فلسفه حرمت ربا، قائل به عدم مشروعیّت این اقدام شده و در مقابل، برخی با تمسّک به منطوق برخی روایات خاص، مدّعی شده اند که حیل تخلّص از ربا تخصیصاً یا تخصّصاً از حکم حرمت ربا خارج است. بر مبنای پژوهش های صورت گرفته، نه تنها استفاده از حیل تخلّص از ربا خالی از اشکال است بلکه می توان از «بیع عینه» به عنوان شیوه ای در جهت فرار از ارتکاب به معاملات ربوی استفاده نمود.