محمدتقی ذاکری

بررسی حیات فرهنگی و اجتماعی اصحاب امامان شیعه:، نظر تاریخ پژوهان دهه های اخیر را به خود جلب کرده است. اغلب پژوهش های جدید، احمد بن محمد بن عمرو بن ابی نصر بزنطی (م221ه .ق) را به عنوان یکی از اصحاب امام رضا(ع) مورد توجه قرار داده اند اما به همراهی او با امام جواد(ع) و نیز جایگاه کلامی او به صورت بایسته نپرداخته اند. این نوشتار پس از مروری بر زندگی نامه بزنطی، آرای کلامی او را موضوع بررسی خود قرار داده است و پس از ارائه تحلیلی درباره جایگاه او در بین جریان های کلامی آن روزگار، روایات کلامی او را با تکیه بر محتوا و قالب بیان آن، گزارش کرده است؛ در ادامه، میزان و چگونگی ارتباط او با این دو امام را با استناد به شواهد تاریخی، مقایسه کرده و با اثبات این مدعا که پاره ای از روایات بزنظی از امام رضا(ع)، در حقیقت منقول از امام جواد(ع) است، به این نتیجه رسیده است که وی، با وجود فاصله جغرافیایی که با اصحاب امام رضا(ع) داشت، توانست در عهد امام جواد(ع) هم جایگاه ویژه خود را در بین آنان حفظ کند.

شلمغانی از شخصیت های منسوب به تشیع است که از دیدگاه شیعه و سنی، به عنوان چهره ای منحرف شناخته می شود. او شخصیتی علمی بود و طرف دارانی در میان برخی صاحب منصبان سیاسی عصر خود داشت که در دوستی او ثابت قدم بودند. وی با برخورداری از چنین جایگاهی، سودای ریاست بر سازمان وکالت و در پی آن، ریاست بر شیعیان را در سر می پروراند و ازهمین رو، به انتشار عقایدی انحرافی در بین پیروانش دست یازید. هرچند اصل انتشار عقاید انحرافی توسط شلمغانی در میان طرف دارانش قابل انکار نیست، اما هریک از منابع موجود، گونه های مختلفی از این عقاید و افکار را به او نسبت داده اند. بررسی و تحلیل داده های منابع گوناگون با توجه به گرایش های مذهبی مؤلفانشان روشن می سازد که انتساب این حجم عظیم از عقاید انحرافی به شلمغانی نمی تواند صحیح باشد و دست کم انتساب عقاید و افکاری همچون ادعای الوهیت و اباحی گری در امور جنسی و عبادات، که عمدتاً در منابع غیرشیعی انعکاس یافته، با دیگر داده های تاریخی دربارة واقعیات زندگی او سازگار نیست.

ابوالمفضل شیبانی (م. ۳۸۷ق) از جمله راویان پرکاری است که روایات پرشماری در منابع حدیث و کلام فرق اسلامی دارد و حتی جمعی از بزرگان فریقین او را به حافظ بودن می ستایند. با وجود این، گاه دخل و تصرفات غیرمتعهدانه ای در نقل روایات و اسناد داشته و جمعی از رجالیان متقدم مانند جمع زیادی از مشایخ نجاشی و برخی از بزرگان عامی سده چهار و پنج همچون دارقطنی و برخی از شاگردان روایی شیبانی او را تضعیف کرده اند. از امامیه نیز بزرگانی چون ابن غضائری او را متهم به سندسازی می کند. اما جمعی از عالمان سده های اخیر، پیشنیان رجالی را به تندروی یا تأثیرپذیری از نگرش های کلامی عامه در تضعیف متهم کرده اند. بنابراین، مسأله اصلی مقاله، یافتن راه هایی برای قضاوت در این اختلافات است. یافته تحقیق آن است که نقد های این عالمان بر تضعیفات پیشینیان نا تمام است و با روش هایی تاریخی مانند ابحاث طبقاتی و بررسی های تطبیقی منابع می توان برخی از تحریفات شیبانی را کشف کرد. همچنین شیبانی مانند برخی از جریان های حدیثی رقیب امامیه، گاه با مقابله به مثل، اسنادی ساختگی در تأیید مذهب ارائه داده است.

پس از آنکه عبدالملک در سال 74ق. مخالفان خود را سرکوب کرد، درصدد برآمد تا مشروعیت حقوقی خود را با استفاده از سنت اسلامی قوامی تازه بخشد. برای این کار، وی به اقداماتی دست زد که از مهم ترین آنها، ضرب سکه اسلامی بود. مسئله مهم در این زمینه، چگونگی گنجاندن نماد های بصری در سکه هاست. به نظر می رسد شمایل نگاری خلیفه حاوی عناصر فرهنگی ویژه ای است که به نوعی، معنایی خاص از مشروعیت را در ذهن القا می کند. اندیشه ای که عبدالملک رواج می داد، جایگاه حقوقی خلیفه در نظام اسلامی را همسو با اندیشه خلیفه دوم در عرض جایگاه حقوقی رسول خدا؟ص؟ قرار می داد. چنین اندیشه ای به صورت مستقیم با جایگاه امامت شیعی که به عنوان امتداد نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مطرح می شد، در تقابل قرار داشت. تصویرگری زاهدانه از خلیفه و نیز وجود نمادهای اقتدار همچون شمشیر و تازیانه، این سؤال را درپی دارد که خلیفه با این نوع شمایل نگاری درصدد بود تا چه شخصیتی از خود را بر مخاطب عرضه کند؟ نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که عبدالملک، علاوه بر تقدس بخشیدن به خلافت، از نمادهای مشروعیت در فرهنگ عربی بهره جسته است. در پژوهش پیش رو برآنیم تا با استفاده از روش مردم شناختی و با تکیه بر منابع تاریخی، به ارزیابی مفاهیم منعکس از تصویر، متن و فرامتن سکه های مصور عبدالملک و مقاصد سیاسی - مذهبی او در انتخاب دو نماد شمشیر و تازیانه بپردازیم.