تحلیل فقهی - حقوقی ضرورت و طرق «جبرانِ خسارت معنوی» (مقاله علمی وزارت علوم)
درجه علمی: نشریه علمی (وزارت علوم)
آرشیو
چکیده
خسارت معنوی عبارت است از هر نوع خسارت وارد بر شخص که جنبه مستقیم مالی ندارد؛ از جمله خسارت وارد بر روح، اعتبار، احساسات و عواطف یا هرگونه خسارت وارد بر خود شخص و شخصیت او. بر اساس اصول و قواعدی چون «لاضرر» و «نفی عسر و حرج»، ایراد هرگونه خسارت به اشخاص اعم از ضررهای مادی و معنوی به کلی ممنوع است و تمامی زیان ها باید جبران گردد. جبران ضررهای مادی به راحتی و با اعاده وضع به حالت سابق امکان پذیر است؛ در حالی که در زیان های معنوی وارد بر اشخاص، در تمامی موارد قابلیت اعاده وضع به حالت سابق وجود ندارد و شیوه جبران خسارت معنوی متفاوت است؛ زیرا سنجش میزان خسارت با مشکلاتی همراه است. از سویی دیگر گستردگی و تنوع خسارات معنوی ایجاب می کند که هر گروهی از خسارات معنوی، روش جبران متناسب با خود را طلب کند. در فقه اسلامی برای جبران ضررهای معنوی، روش منحصر شناخته شده ای وجود ندارد؛ اما شیوه های متداول در حقوق عرفی و موضوعه، در فقه پذیرفتنی است؛ زیرا روش های جبران خسارت معنوی، امور نسبی است و رضایت از سکوت و عدم ردع شارع، احرازشدنی است. در نظام حقوقی ایران نیز با وجود تصریح به خسارت معنوی در قوانین مختلف، همچنان در عمل بسیاری از محاکم از صدور حکم به جبران خسارت معنوی امتناع می ورزند. می توان گفت پذیرش جبران مالی و انواع جبران های غیر مالی برای ترمیم ضرر معنوی، بازگرداندن زیان دیده به وضعیت پیش از وقوع خسارت از طرقی مانند درج در جراید یا الزام به عذرخواهی رسمی، بردن زیان دیده نزد پزشکان یا روان پزشکان و موارد دیگر در فقه اسلامی توجیه شدنی است که در این نوشتار به روش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، این طرق تحلیل و بررسی می شود.A Juristic and Legal Analysis of the Necessity and Methods for "Compensation of Moral Damages"
Moral damage refers to any type of harm inflicted upon an individual that does not directly possess a financial aspect, including damage to one's spirit (psyche), reputation, feelings, and emotions, or any damage affecting the person and their personality itself. Based on fundamental Islamic legal principles and rules such as “La Zarar” (no harm) and “Nafy-e Osr-o Haraj” (negation of hardship), the infliction of any harm upon individuals, whether material or moral, is generally prohibited, and all losses must be compensated. While the compensation for material losses is easily accomplished by restoring the prior condition, in the case of moral injuries suffered by individuals, restoration of the previous state is not always possible. Consequently, the method for compensating moral damages differs because assessing the extent of the harm presents certain difficulties. Furthermore, the sheer scope and variety of moral damages necessitate that each category requires its own suitable method of compensation. In Islamic Jurisprudence ( Fiqh ), there is no single, recognized method for compensating moral damages. However, the conventional methods accepted in common and statutory law are justifiable within Fiqh , given that methods of moral damage compensation are relative matters and the approval, through silence and lack of prohibition by the Lawgiver (Shari'a), is ascertainable. In Iran's legal system, despite explicit references to moral damages in various laws, many courts still refrain from issuing judgments for their compensation in practice. It can be argued that accepting both financial compensation and various non-financial remedies to repair moral injury—such as restoring the injured party to the status quo ante through means like publishing notices in newspapers, compelling a formal apology, referring the injured party to doctors or psychiatrists, and other methods—is justifiable in Islamic Jurisprudence. This article, using a descriptive-analytical approach and relying on library resources, analyzes and examines these various methods.
تبلیغات
