پژوهش های کیفی در برنامه درسی

این مطالعه با استفاده از الگوی تحلیل محتوای آموزشی ماسوهارا (2013)، به ارزیابی کتاب درسی «دین و زندگی» پایه دهم، که در دبیرستان های ایران برای آموزش تعلیمات اسلامی مورد استفاده قرار می گیرد، پرداخته است. هدف پژوهش بررسی اهداف، فعالیت های آموزشی/یادگیری و تعیین میزان انطباق فعالیت های آموزشی/یادگیری این کتاب با فلسفه آموزشی اعلام شده آن، که بر رشد اخلاقی، پژوهش عقلانی، و یادگیری دانش آموز-محور مبتنی بر تعالیم اسلامی تأکید دارد، بود. تحلیل در دو مرحله انجام شد: ارزیابی بیرونی که بر پیام های مقدماتی خطاب به معلمان و دانش آموزان تمرکز داشت، و ارزیابی درونی که فعالیت های منتخب آموزشی/یادگیری را از منظر طراحی، نیازهای شناختی، و هدف آموزشی مورد بررسی قرار داد. به منظور اطمینان از پایایی علمی تحلیل، دو معلم با تجربه در حوزه تعلیمات دینی به طور مستقل ۲۰ درصد از داده ها را بررسی کرده و تشخیص محققان را تایید کردند. یافته ها نشان دهنده درجه بالایی از همسویی میان اهداف مورد نظر کتاب درسی و فعالیت های آموزشی/یادگیری آن است. فعالیت های آموزشی/یادگیری شامل تحلیل متون دینی، تدبرات شخصی، استدلال اخلاقی، و مطالعه تجربی هستند—عناصری که همگی در راستای پرورش جهان بینی اسلامی منسجم و شکل گیری کنشگری اخلاقی در دانش آموزان نوجوان قرار دارند. در انتها کاربردهای آموزشی گوناگونی مطرح گردید.

در آیات قرآن، موضوع خلقت انسان با هدف آشنایی بشر با شگفتی های آفرینش و شناخت خداوند مطرح شده است. یکی از مباحث مهم درس زیست شناسی نیز، موضوع تولیدمثل و تکوین جنین است که بسیار مورد توجه دانش آموزان قرار می گیرد. این موضوع از منظر ساحت اعتقادی، عبادی و دینی سند تحول، ظرفیت بالایی برای آموزش معلمان و دانش آموزان دارد. هدف از پژوهش حاضر تطبیق مراحل تکامل جنین انسان در قرآن با یافته های علم جنین شناسی و ارائه پیشنهاداتی برای آموزش مبحث تکوین جنین است. روش این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر نحوه گردآوری داده ها، روش کیفی از نوع روش تحلیل محتوا است. محتوای مبحث تولید مثل کتاب زیست شناسی پایه یازدهم، از نظر انطباق با آیات قرآن مورد بررسی قرار گرفته است. بر اساس آیات قرآن، مراحل تکوین جنین انسان شامل هفت مرحله نطفه، علقه، مضغه، تشکیل استخوان، پدید آمدن عضله، دمیدن روح و در نهایت تولد است که با تمهیداتی که خالق اندیشیده است، کودک پس از این مراحل پا به جهان می گذارد. پیشرفت علوم جنین شناسی و سلولی- مولکولی، زمینه شناخت بهتر نکاتی را که قرآن در زمینه خلقت انسان آورده فراهم کرده است. مهم ترین نتایج حاصل از بررسی انطباق مراحل تکامل از دیدگاه آیات قرآن و علم جنین شناسی، توجه به بعد مادی آفرینش و اعجاز قرآن می باشد. به همین علت دانش جنین شناسی یک دانش توحیدی به حساب می آید. بنابراین انتظار می رود برنامه درسی با استفاده از این ظرفیت در رشد تفکر دینی دانش آموزان سهم بسزایی داشته باشد.

هدف این مطالعه، بررسی تجارب زیسته معلمان و دانش آموزان پایه ششم ابتدایی از برنامه درسی کار و فناوری است. پژوهش با روش کیفی و با نظام کدگذاری استقرایی به انجام رسیده است. تجزیه و تحلیل اطلاعات نشان می دهد، 15 مقوله شامل کمبود امکانات و تجهیزات، عدم تخصیص بودجه موردنیاز، سنگین بودن حجم کتاب های پایه ششم، عدم تنوع و کارایی فعالیت های کتاب، عدم پردازش مناسب به نیازها و ویژگی های فراگیران، عدم علاقه و انگیزه لازم در معلمان و فراگیران، ضعف دانشی و مهارتی معلمان، عدم توجه و اهمیت کافی به درس کار وفناوری، ضعف در فرایند نظارت و ارزشیابی، ضعف در زبان انگلیسی فراگیران، عدم هم خوانی زمان اختصاص یافته به تدریس درس کار و فناوری، ضعف در طراحی محتوای منسجم و کاربردی کتاب، عدم برگزاری برنامه های آموزشی موثر و کاربردی برای معلمان، عدم هم سویی مدرسه و خانواده و نبود بسته های تشویقی اثربخش برای معلمان و فراگیران به عنوان چالش های آموزش کتاب کار و فناوری احصا گردید. 17مقوله شامل طراحی محتوای کتاب بر مبنای اصول علم برنامه ریزی درسی، تدارک امکانات و تجهیزات، توجه ویژه به مقوله تدریس، توجه به مسائل اقتصادی و انعطاف در طراحی و اجرای کتاب، بهره گیری از ظرفیت های والدین و فعالان منطقه و فضای مجازی، بهره گیری از روش های آموزش فعالانه و مشارکتی، تبیین اهمیت برنامه درسی کار و فناوری در ایجاد اشتغال و کارافرینی، آموزش زبان انگلیسی به دانش اموزان، نظارت و ارزشیابی برنامه درسی کاروفناوری، برگزاری نشست های علمی، تعیین سرگروه درسی، بهره گیری از نظر متخصصان و تدارک برنامه های حمایتی و تشویقی شکل دهنده ی راه کارهای بهبود برنامه آموزش درس کار و فناوری در پایه ششم است.

هدف اصلی پژوهش حاضر مطالعه کیفی پیامدهای برنامه درسی پاسخگو در دوره کارشناسی علوم تربیتی است. برای نیل به این مقصود، پژوهشگر از روش پژوهش کیفی از نوع تحلیل محتوا استفاده نمود. مشارکت کنندگان پژوهش اعضای هیأت علمی متخصص و صاحبنظر در حوزه برنامه ریزی درسی و خبرگان حوزه برنامه ریزی آموزش عالی و دانشگاه بودند که از این میان، 18 نفر به عنوان نمونه هدفمند انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها مصاحبه نیمه ساختار یافته بود. برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش کدگذاری تحلیل مضمون و به منظور اعتباریخشی داده ها، از روش کینگ و هاروکس استفاده شد. یافته ها نشان داد که در مجموع 61 کد اولیه، 11 مضمون پایه، 4 مضمون سازمان دهنده، مضمون فراگیر پیامدهای برنامه درسی پاسخگو را تشکیل می دهند. بر این اساس، پیامدهای برنامه درسی پاسخگو شامل: توسعه فردی، توسعه دانشگاهی، توسعه اجتماعی، توسعه نطری رشته علوم تربیتی بود.برنامه درسی و اهداف یادگیری عموما بر اساس سه منبع فرد، جامعه و دانش تدوین می شود، لذا جهت تدوین برنامه درسی پاسخگو، مطابق با یافته های پژوهش حاضر و به منظور دستیابی به پیامدهای توسعه فردی، توسعه دانشگاهی، توسعه اجتماعی و توسعه نظری رشته، باید هر یک از منابع فوق در برنامه درسی به صورت متعادل لحاظ گردند.

انعطاف پذیری در آموزش الکترونیکی یکی از مفاهیم مهم آموزشی است که با تغییر سبک آموزش در دوران همه گیری کووید-19 بیشتر مورد توجه قرار گرفت. تغییر ناگهانی روش تدریس از حضوری به آنلاین به بزرگترین چالش برای کیفیت آموزش تبدیل شد. در برنامه درسی آنلاین، انعطاف و تعامل مهم است. پژوهش حاضر با استفاده از روش کیفی رویکرد تفسیری پدیدارشناختی در سال 1402-1403 انجام شد. هدف این پژوهش، مطالعه چگونگی تفسیر دانشجویان از چالش انعطاف پذیری برنامه درسی آموزش الکترونیکی دانشگاه پیام نور است. این مقاله نشان می دهد که چگونه پدیدارشناسی می تواند برای درک عبارات عینی تفکر انتقادی و برنامه درسی الکترونیکی استفاده شود. مشارکت کنندگان شامل 17 دانشجوی 19 تا 55 ساله دوره کارشناسی و کارشناسی ارشد آموزش الکترونیکی رشته های روان شناسی و علوم اجتماعی دانشگاه پیام نور بودند. روش نمونه گیری، هدفمند و نظری بود. داده ها از طریق 50 مصاحبه عمیق و مصاحبه گروهی متمرکز آنلاین، گردآوری شد. اشباع نظری پس از 50 مصاحبه به دست آمد. در فرآیند تحلیل داده ها 6 مقوله اصلی شکل گرفت: «چالش انعطاف پذیری استاد»، «فقدان انعطاف پذیری منابع آموزشی»،«فقدان انعطاف پذیری ارزشیابی الکترونیکی»، «فقدان انعطاف پذیری برای دروس عملی»،«چالش تعامل دانشجو و استاد» و «چالش فناوری». در فرایند مصاحبه گروهی متمرکز و تحلیل داده ها، تجربه درک مشترک دانشجویان در مورد «چالش انعطاف پذیری استاد»، «فقدان انعطاف پذیری منابع آموزشی» و «چالش فناوری» بازنمایی شد. درحالی که نظریه های حوزه یادگیری الکترونیکی بر «انعطاف پذیری» تاکید دارند، چالش دانشجویان دانشگاه پیام نور، انعطاف ناپذیری اساتید، منابع آموزشی و چالش فناوری است.

نومعلمان می توانند در کنار فرصت های زیادی که در زمینه تدریس برای دانش آموزان ایجاد کنند، همواره با چالش هایی نیز در این زمینه مواجه باشند که نیاز است مورد بررسی قرار گیرد. به همین منظور این پژوهش با هدف بررسی تجربه زیسته دانش آموزان از تدریس نومعلمان و در چارچوب روش پژوهش کیفی و طرح پدیدار شناسی اجرا شد. شرکت کنندگان در این پژوهش 20 نفر از دانش آموزان پایه پنجم و ششم ابتدایی انتخاب شدند که معلمان آن ها اولین سال تدریسشان بود که به شیوه هدفمند انتخاب شدند و در مصاحبه های نیمه ساختار یافته شرکت کردند. تحلیل مصاحبه ها با استفاده از الگوی کلایزی انجام شد. یافته های پژوهش به شناسایی 55 کد و 4 مقوله تعامل نو معلمان با دانش آموزان، طراحی و اجرای فرصت های مناسب تدریس، چالش های تدریس و راهکارها منجر گردید. بر اساس یافته های پژوهش پیشنهاد می شود دوره های آموزشی مدیریت کلاس درس و برنامه ریزی تدریس برای معلمان برگزار شود و همچنین این معلمان از تجارب معلمان قدیمی تر بهره مند شوند و نومعلمان باید به طور مستمر تمرین کنند و با مرور تجربیات خود، نقاط قوت و ضعف خود را شناسایی کنند تا بتوانند بهبود یابند. این تمرینات می تواند شامل تدریس نمونه، مشاهده تدریس دیگران و تحلیل تدریس های خود باشد.