بازخوانی قاعده درء در مواجهه با داده های آماری: تحلیل فقهی و حقوقی اعتبار دلایل فناورانه در اثبات جرائم حدی
منبع:
دانش انتظامی سمنان دوره ۱۵ زمستان ۱۴۰۴ شماره ۵۸
101 - 123
با گسترش فناوری های دیجیتال و ورود الگوریتم های هوش مصنوعی به فرآیندهای قضایی، مفاهیم سنتی اثبات جرم در حقوق کیفری با چالش های نوینی مواجه شده اند. یکی از مهم ترین این چالش ها، اعتبار و قطعیت داده های آماری حاصل از سیستم های تشخیص هویت دیجیتال در اثبات جرائم حدی است. پژوهش حاضر با تمرکز بر قاعده درء در فقه امامیه—مبتنی بر حدیث «تدرءوا الحدود بالشبهات» و ماده ۱۲۰ قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲—در پی آن است که نسبت میان خروجی های فناورانه و مفهوم شبهه موضوعیه را بررسی کند. پرسش اصلی تحقیق آن است که آیا داده های آماری و غیرقطعی الگوریتم های تشخیص هویت، مصداقی از شبهه موضوعیه محسوب می شوند و در نتیجه، موجب فعال شدن قاعده درء و منع اجرای حدود خواهند شد؟روش تحقیق در این پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای است. منابع فقهی امامیه، قوانین کیفری ایران، رویه های قضایی و تجارب تطبیقی نظام های حقوقی دیگر مورد بررسی قرار گرفته اند تا الگویی بومی، منسجم و قابل اجرا برای مواجهه با خطاهای فناورانه در اثبات جرم ارائه شود. یافته های تحقیق نشان می دهد که خروجی های آماری—حتی با دقت بالا—فاقد قطعیت شرعی اند و نمی توانند مبنای اجرای حدود قرار گیرند. از این رو، بازخوانی مفاهیم فقهی مانند شبهه، علم شرعی، و ادله معتبر در پرتو تحولات فناورانه، ضرورتی اجتهادی و حقوقی است که می تواند ضامن عدالت کیفری در عصر دیجیتال باشد.