حسین محسنی

پس از حمله مغولان به ایران، مهم ترین تغییر فرهنگی در سران این حکومت، تغییر دین آنها از آیین شمنی مغولی به دین اسلام بود. در این میان، تغییر مذهب غازان خان و اولجایتو از تسنن به تشیع و رسمیت یافتن آن نیز حادثه ای تأثیرگذار بود که نتایج فرهنگی، اجتماعی و سیاسی فراوانی درپی داشت. اولجایتو پس از گرایش به تشیع، تلاش فراوانی در گسترش این مذهب در جامعه و انجام برخی دستورات خاص دینی مرتبط با این مذهب انجام داد. این تغییر مذهب و اقدامات بعدی در آثار مورخان فارسی زبان به گونه های مختلفی گزارش شده است. این نوشتار با روش وصفی و با تکیه بر منابع تاریخی، درصدد پاسخ به این سؤال است که تأثیر انگیزه ها و اعتقادات مورخان و یا فضای مذهبی حاکم در گزارش این وقایع چگونه بوده است؟ یافته ها نشان می دهد که گرایش های مذهبی مورخان در نحوه گزارش های این افراد تأثیر مستقیم داشته است. برخی از مورخان، گزارش ها را به تفصیل ذکر کرده، برخی دیگر به اجمال و برخی دیگر از بیان آن صرف نظر کرده اند که به نظر می رسد نحوه گزارش بسیاری از آنها ناشی از عقاید مذهبی این مورخان و یا تحت تأثیر فضای فکری زمانه بوده و این رویکردها تأثیر فراوانی در تشتت آرای مورخان معاصر و رهیافت دیدگاه مورخان اهل تسنن در مکتوبات آنها، به عنوان متن اصلی در تحلیل وقایع دوره تشیع اولجایتو گذاشته است.

پس از آنکه عبدالملک در سال 74ق. مخالفان خود را سرکوب کرد، درصدد برآمد تا مشروعیت حقوقی خود را با استفاده از سنت اسلامی قوامی تازه بخشد. برای این کار، وی به اقداماتی دست زد که از مهم ترین آنها، ضرب سکه اسلامی بود. مسئله مهم در این زمینه، چگونگی گنجاندن نماد های بصری در سکه هاست. به نظر می رسد شمایل نگاری خلیفه حاوی عناصر فرهنگی ویژه ای است که به نوعی، معنایی خاص از مشروعیت را در ذهن القا می کند. اندیشه ای که عبدالملک رواج می داد، جایگاه حقوقی خلیفه در نظام اسلامی را همسو با اندیشه خلیفه دوم در عرض جایگاه حقوقی رسول خدا؟ص؟ قرار می داد. چنین اندیشه ای به صورت مستقیم با جایگاه امامت شیعی که به عنوان امتداد نبوت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مطرح می شد، در تقابل قرار داشت. تصویرگری زاهدانه از خلیفه و نیز وجود نمادهای اقتدار همچون شمشیر و تازیانه، این سؤال را درپی دارد که خلیفه با این نوع شمایل نگاری درصدد بود تا چه شخصیتی از خود را بر مخاطب عرضه کند؟ نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که عبدالملک، علاوه بر تقدس بخشیدن به خلافت، از نمادهای مشروعیت در فرهنگ عربی بهره جسته است. در پژوهش پیش رو برآنیم تا با استفاده از روش مردم شناختی و با تکیه بر منابع تاریخی، به ارزیابی مفاهیم منعکس از تصویر، متن و فرامتن سکه های مصور عبدالملک و مقاصد سیاسی - مذهبی او در انتخاب دو نماد شمشیر و تازیانه بپردازیم.