محمدجواد جعفری زاده

اثر پروانه ای که از تمثیل «بال زدن پروانه ای در برزیل ممکن است طوفانی در تگزاس ایجاد کند» ریشه گرفته است، از مشهورترین ایده های علمی قرن اخیر تلقی می شود. این ایده در خاستگاه نخستین خود مفهومی علمی در حوزه ی هواشناسی بوده و بر این مضمون اشاره دارد که تغییرات بسیار خرد می توانند در بلندمدت به پیامدهایی کلان منجر شوند. هرچند این مفهوم در محدوده ی علوم طبیعی طرح شده است، اما قابلیت آن را دارد که در یک مدل فلسفی، واکاوی و بازخوانی شود. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با رویکردی فلسفی می کوشد اثر پروانه ای را از سطح یک مثال علمی فراتر برده و آن را در پرتو مبانی حکمت متعالیه بازخوانی نماید. یافته های تحقیق حاکی از آن است که اثر پروانه ای در تقریر مبتنی بر مبانی هستی شناسی صدرایی، بر وحدت هستی و پیوستار وجودی عالم دلالت می کند؛ بر این اساس، تمام موجودات از روابط وجودی طولی و عرضی با یکدیگر برخوردار بوده و هر فعل و رخدادی (هرچند خرد و جزئی) می تواند در نظام کلی وجود نقشی گسترده ایفا کند. پیامدهای این بازخوانی در چند سطح هستی شناختی، معرفت شناختی، اخلاقی و نقلی بازتاب می یابد. در نهایت، در پرتو این خوانش، اثر پروانه ای از یک مفهوم علمیِ محدود، به اصلی فلسفی الهیاتی گستره یافته و با افاده ی معنایی تکوینی، متافیزیکی و هستی شناسانه بر مضمونی بدیع و عمیق از پیوستگی جهان و سرایت تأثیرات وجودی در ساحت های گوناگون مادی و فرامادی رهنمون می گردد.

زبان شعر به دلیل ظرفیت های بی مانند خود در انتقال مفاهیم عمیق در بیانی موجز و دلنشین، از دیرباز قالبی شیوا برای بازتاب مضامین ژرف حِکمی بوده است. دیوان اشعار علامه حسن زاده آملی، به عنوان نمونه بارزی از این پیوند، جلوه گاهِ تلفیق هنرمندانه حکمت و ادب است. این پژوهش با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، تجلی مبانی حکمت متعالیه در غزلیات علامه حسن زاده را مورد بازخوانی قرار می دهد. یافته های تحقیق حاکی از آن است که مبانی حکمی ارزنده ای همچون «وحدت حقیقت وجود و کثرت شئون وجود، سریان عشق در هستی، سریان علم و حیات در هستی، نظم و اتقان و احسنیت نظام هستی، اتحاد عالم و معلوم، رابطه نفس و بدن، و تأثیر ملکات در ایجاد صور برزخی» به زیبایی در غزلیات علامه بازتاب یافته است. در نهایت، این نوشتار گواهی می دهد که غزلیات علامه حسن زاده، جلوه ای بارز از بینش حکمی و ذوق ادبی ایشان، و به منزله پلی استوار میان حکمت متعالیه و ادبیات به شمار می آید؛ و نیز به ظرفیت فراوان زبان شعر برای بیان متعالی ترین مفاهیم فلسفی در قالبی مانا و تأثیرگذار تأکید می ورزد.

یکی از چالش برانگیزترین مفاهیم در حوزه باورهای دینی، «مفهوم استجابت دعا» می باشد. عموم دین باوران، استجابت دعا را منحصراً به معنای تحقق مطلوب مورد نظر خود دانسته و برآورده نشدن خواسته خود را به منزله عدم استجابت دعا تلقی می کنند؛ این در حالی است که شواهد عقلی و نقلی متعددی حاکی از آن است که مفهوم دعای مستجاب، گسترده تر از این تصور رایج می باشد. پژوهش حاضر با شیوه توصیفی تحلیلی و با محوریت آرای ملاهادی سبزواری به واکاوی این مسئله می پردازد تا تبیین حکمی نظام مندی از «مفهوم استجابت دعا» ارائه دهد. با مداقه در آرای حکیم سبزواری این نتیجه حاصل می شود که استجابت دعا به سه نحو قابل تبیین است: «استجابت به معنای حاصل شدن خواسته بنده، استجابت به معنای نفس توفیق دعا، و استجابت به معنای تبدیل دعا به خیر برتر». در تفسیر اول -که متداول ترین تبیین است- «عدم استجابت دعا» معنا پیدا می کند، درحالی که بر اساس تفسیر دوم و سوم دعا همواره مستجاب است. این خوانش ویژه از استجابت دعا علاوه بر سازگاری با دلایل نقلی، پیامدهای ارزشمندی را در پی دارد: «رفع تعارض ظاهری در متون دینی، اثربخش بودن همه دعاها، مطلوبیت ذاتی دعا، بازنگری در مفهوم دعای لحن، و دعا به مثابه سلوک وجودی». این پژوهش، علاوه بر آنکه «تطابق مبانی حکمی با آموزه های وحیانی» را به روشنی آشکار می کند، اهمیت توجه به مبانی عقلی برای تبیین آموزه های دینی را نیز بیش از پیش نمایان ساخته و همچنین درک عمیق تری از فلسفه عبادات در حکمت متعالیه به دست می دهد.

یکی از احادیث بسیار مهم در باب ارتباط خودشناسی با خداشناسی حدیث «مَن عَرَفَ نَفسَهُ فَقَد عَرَفَ رَبَّه» می باشد. روایت یادشده، توسط بسیاری از اندیشمندان مسلمان، مورد بررسی، تبیین و تحلیل قرار گرفته است. در این میان، علامه حسن زاده آملی، اندیشمند فیلسوف و عارف معاصری است که در یکی از آثار خود 92 معنای فلسفی و عرفانی و کلامی برای این حدیث بیان نموده است. در میان این تفاسیر، وجوه متعددی به رابطه میان نفس و بدن اشاره دارد و رابطه نفس و بدن از جهات گوناگونی می تواند باعث شناخت رابطه حق و خلق شود. در پژوهش حاضر به شانزده وجه فلسفی و عرفانی در باب رابطه نفس و بدن و رابطه حق و خلق اشاره شده است. در پایان این نتیجه حاصل آمده که مبانی فلسفی و عرفانی فراوانی همچون «احاطه وجودی خداوند بر موجودات، قیام صدوری موجودات به حق متعال، علم احاطی خداوند به موجودات، تساوی نسبت حق متعال به همه اجزای عالم، توحید در ربوبیت، قیامت صغری و قیامت کبری، آینه بودن خلق برای حق و حق برای خلق، تدبیر عالم با عالم، طاعت ذاتی موجودات و...» از طریق رابطه نفس و بدن، قابل استنباط و اثبات است؛ و بدین وسیله اهمیت توجه به مبانی حکمی و شهودی برای فهم لایه های عمیق آموزه های صادر از لسان اهل بیت، بیش از پیش برای خردمندان آشکار می شود.

برهان صدیقین به عنوان یکی از استوارترین براهین اثبات وجود خدا، همواره مورد توجه فلاسفه و متکلمان اسلامی بوده است. علامه حسن زاده با رویکردی نوگرایانه و با تکیه بر مبانی حکمت متعالیه، تقریری بدیع و عمیق از این برهان ارائه کرده است. ایشان با تحلیل معناشناسانه و هستی شناسانه ی ماده «فطر» معتقد است که رابطه میان فاطر و منفطر، رابطه ظاهر و مظهر است و همه موجودات هستی از متن ذات خداوند متعال ظهور یافته و مشتق شده اند. در پژوهش حاضر با روش تحلیلی-توصیفی، ابتدا مبانی فلسفی و عرفانی این خوانش بیان شده و در ادامه، پیامدهای نقلی و سازگاری آن با آیات قرآن و روایات، مورد بررسی قرار می گیرد. یافته های پژوهش حکایت از آن دارد که تقریر علامه حسن زاده نه تنها از نظر فلسفی و عرفانی مستحکم است، بلکه با متون نقلی نیز هماهنگی عمیقی دارد و می تواند به شایستگی نمایان گرِ پیوند جدایی ناپذیر قرآن و عرفان و برهان باشد. از جمله ملازمات نقلی این دیدگاه، «شهودی بودن توحید فطری، شناخت خدا با خدا، و اشتقاق موجودات از ذات واجب تعالی» می باشد.

چشم زخم به عنوان باوری کهن و جهان شمول، از دیرباز در اعتقادات ادیان و فرهنگ های گوناگون جای داشته است. مداقه در این پدیده، با رویکرد عقل محور، عرصه ای است که کمتر بدان توجه شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد فلسفی در پی آن است که ازنگاه سطحی به چشم زخم عبور کرده و در پرتو مبانی فلسفه اسلامی، خوانشی عقلانی از این پدیده به دست دهد. براین اساس، ازنظر حکمای مسلمان، چشم زخم سازوکاری فرامادی داشته و از تأثیر نفس انسان در حالت تعجب شدید یا حسادت، ناشی می شود. این تبیین عقلی، آشکار می سازد که پدیده چشم زخم نه یک باور افسانه ای یا خرافی، بلکه واقعیتی متافیزیکی است که از نفس انسانی و قدرت تأثیر آن بر ماده نشأت می گیرد. این خوانش فلسفی علاوه بر سازگاری با آموزه های وحیانی و برتری همه جانبه بر تبیین های مادی، به لزوم کنترل حالات نفسانی و اصلاح صفات رذیله برای مسدودسازی اثرگذاری چشم زخم در تعاملات اجتماعی و روابط انسانی رهنمون می گردد. همچنین بیش از پیش بر ظرفیت های غنی فلسفه اسلامی در تبیین نظام مند و خردپسند باورهای عمومی تاکید ورزیده و مبانی نظری ارزنده ای برای گفتگوهای بینافرهنگی و تحقیقات میان رشته ای فراهم می آورد.