حامد یعقوب زاده

هدف از انجام این مقاله ساختار شناسی ملاط سازه پل تاریخی قره کورپی (سیاه پل) شهرستان ماکو جهت تعیین خواص هیدرولیکی یا غیر هیدرولیکی بست آهکی و درنهایت تعیین نسبت بست به سنگ دانه و اندازه سنگ دانه های استفاده شده در ملاط موردمطالعه است. این پل از آثار دوره صفوی است و به دلیل اصالت آن و عدم انجام مرمت در طول زمان و نیز ویژگیهای ساختاری آن می تواند در راستای مطالعات مواد تاریخی کمک شایانی کند. اجزاء اصلی ملاط های تاریخی بست و سنگ دانه است که هرکدام باعث ایجاد ویژگی های خاص و متفاوتی در ملاط می شوند. بخش بست در ملاطهای آهکی شامل دو گونه هیدرولیک و هوایی است اما بخش سنگ دانه عموماً با انواع کانی های سیلیکاتی و گاه کربناتی همراه است. وجه تمایز آهک هیدرولیک و آهک هوایی در نحوه کربناته شدن آن ها و همچنین حضور کانی های سیلیکاتی، آلومیناتی و آهن دار است و بطور عمده انواع کانی های دارای سیلیکات کلسیم و آلومینات کلسیم در آهک های هیدرولیک حضور دارند. برای تحقق اهداف این پژوهش از روشهای FTIR، XRD،XRF و همچنین دانه بندی خاک استفاده شد. نتایج حاصل نشان داد که نوع آهک استفاده شده به صورت غیر هیدرولیک یا آهک هوایی بوده و نوع سنگ دانه های مورداستفاده غالباً کوارتز و بیشینه گروه اندازه سنگ دانه در نمونه ملاط شامل سنگ دانه های رسی و ریز ماسه ها هستند که می تواند ناشی از ضعف ساختاری به دلیل عدم دسترسی به مواد مرغوب حین ساخت یا فرسایش ملاط طی زمان باشد.

استحکام بخشی اضطراری آرایه های معماری در بیشتر مواقع در راستای اهداف مرمت بناهای تاریخی صورت می گیرد به همین منظور مرمتگر آرایه های معماری می بایست شرایط ایمن را از جهت حفظ آرایه های موجود در اقدمات مرمت بنا ایجاد کند خانه ارم یزد یکی از بناهای قاجاری شهر یزد بوده و قرار بر احیا و کاربری یافتن دارد؛ این بنا در بخش شاهنشین دارای آرایه های گچی آینه و شیشه ای و همچنین دیوارنگاره با نقوش گیاهی و کتیبه نوشتاری است به دلیل آسیب های موجود در لایه های مختلف آرایه های معماری این بنا امکان استحکام بخشی سازه ای و مرمت قسمت های فرسوده را برای مرمتگران بنا دشوار کرده بود به طوری که در صورت انجام هر گونه اقدامات مرمت سازه ای امکان تخریب آرایه های معماری وجود داشت؛ چرا که ترک هایی که نشان از حرکت سازه دارد موجب جدایش و سست شدن آرایه ها از بخش لایه زیرین خود که شامل تکیه گاه آجر) آستر (کاهگل) و بستر (گچ) شده است که نیازمند استحکام بخشی است؛ کل سطح دیوارها به جز دیوار سقف در خانه ارم یزد دارای اندود گچی الحاقی بوده که باعث پنهان شدن بخش هایی از آرایه های گچی و دیوار نگاره شده است؛ از این رو نیازمند مشخص سازی آرایه های پنهان در بخش های مختلف با انجام سونداژهایی در دیوارهای اتاق شاه نشین خانه ارم یزد است. در برخی از نقاط دیوارها نیازمند استحکام بخشی دقیق از جانب مرمتگران ابنیه است ولی در این نقاط گفته شده دیوارنگاره وجود دارد که امکان هر گونه اقدمات استحکام بخشی را محدود کرده است. برای این منظور دیوارنگاره ها در نقاط ذکر شده می بایست از دیوارها جدا و نگهداری شده و بعد از اقدمات استحکام بخشی سازه ای دوباره به مکان اصلی خود جای گذاری شوند. در این مقاله شرح کامل اقدامات عملی استحکام بخشی اضطراری انجام گرفته بر روی آرایه ای معماری خانه ارم یزد ارائه شده است.

ملاط ها بخش جدایی ناپذیر در ساخت بنا های تاریخی و حتی امروزی بوده در بخش های مختلف بنا کاربرد دارد، بنابراین برای ایجاد بنای با کیفت و پایداری خوب در طول زمان می بایست در بهبود و ارتقای کیفیت ملاط ها و مصالح تلاش هایی انجام داد. ملاط گچ نوعی ماده معدنی بوده و ساختاری بلوری و شبکه هگزاگونالی دارد و در حالت کلی مهم ترین عوامل در تغییر خواص ملاط های گچی به سه حالت نوع معدن، نوحه پخت و افزودنی ها وابسته است به همین منظور هدف از انجام این پژوهش مروری بر نحوه تأثیر عوامل گفته شده بر خواص ملاط ها خواهد بود. که در راستای این هدف مطالعات کتابخانه ای تنها روش پژوهش خواهد بود. با توجه گسترده معادن گچ در محیط های متنوع اولین عامل تأثیرگذار در خواص گچ نوع معدن و محیط معدن است به طوری که در معادن مختلف، ژیپس دارای ناخالصی و شرایط رشد بلوری متفاوتی بوده که این امر منجر به تولید ملاط گچی خاص در معادن مختلف می شود. نحوه پخت و افزودنی ها که از عوامل دیگر تأثیرگذار در ملاط گچی است؛ هرکدام به نحوی در ساختار ملاط ها تأثیرگذار خواهند بود. برای مثال پخت گچ در دما های مختلف، فاز ، رنگ و اندازه های متفاوتی در بلور های گچی را ایجاد می کند. افزودنی ها نیز در بخش های مختلفی از خواص گچ را تحت تأثیر قرار می دهد که این بخش ها می تواند شامل تأثیرهای مقاومتی(مقاومت فشاری، کششی و سایشی)، زمان گیرش و مقاومت در مقابل رطوبت باشد؛ مثال مناسب اکسید منیزیم و آلومینو سیلیکات ها است که هرکدام باعث افزایش مقاومت های فشاری و زمان گیرش در ملاط گچ می شود.