محمدرضا عسکرانی

مناسبات پرحجم تجاری ایران و هند، در آستانه مشروطه کاهش پیدا کرد؛ لیکن همین روابط نیم بند نیز در جامعه ایران بازتاب یافت و در پیدایش افکار نو در سیاست و فرهنگ تأثیرگذار بود. مسئله اصلی تحقیق چگونگی زایش سرمایه داری نوین در ایران و سهم بازرگانان در ایجاد یک جنبش اجتماعی است.  هدف این نوشتار، بازشناسی جایگاه تجارت با هند و تأثیر آن بر جامعه ایرانی برای حدود دو دهه پیش از شروع جنگ جهانی اول است که با رویکرد  «توصیفی تبیینی» ( Descriptive-explanatory) و به روش «اسنادی» ( Documentary method) و بر پایه منابع «کتابخانه ای» ( Library method) سامان یافته است. فرض می شود که تحولات جامعه ایران از رفت و آمد بازرگانان به هند، تأثیر پذیرفت و یافته های پژوهش نیز نشان می دهد: افزایش فعالیت بازرگانی بین دو کشور، زمینه پیدایش نوسازی اجتماعی را فراهم کرد؛ لیکن پس از مشروطه و با بروز جنگ داخلی و نابسامانی اوضاع اجتماعی، تجارت با هند کاهش یافت و هرچند این روابط، به آشنایی ایرانیان با برخی از روش های تولید کشاورزی و صنعتی یاری رسانید؛ لیکن با ورود کشورهای اشغالگر در جنگ جهانی اول، به چالشی مهلک کشیده شد.

در تاریخ اجتماعی ایران گروه هایی ظهور کرده اند که هدف آن ها یاری طبقات محروم و زیر فشار حاکمیت، به ویژه هنگام تهاجم بیگانگان و شدت گرفتن قتل و غارت بوده است؛ اعضای این گروه ها در منابع تاریخی «اهل فتوت»، «عیار»، «لوتی»، «ولگرد» «مشدی» نامیده شده اند. حضور این گروه ها در عرصه اجتماعی به میزان فشار حاکمیت بستگی داشت؛ هرچند اساس شکل گیری آن ها یاری مستمندان و مظلومین بود، اما در حواشی این گروه ها، افرادی تحت این عناوین، به جای کمک به اقشار فرودست، خود تبدیل به نیروی غارتگر شدند و مشکلات فراوانی برای جامعه پدید آوردند. عصر قاجار نیز با توجه به حاکمیت استبداد از این قائده مستثنی نیست. در این دوره گروهی از لوطیان مردم نهاد شکل گرفتند که به یاری ستم دیدگان پرداختند و دسته دیگری که از این پوشش سوء استفاده کرده و همدست با حاکمان به غارت مردم پرداختند. مسئله این است که در دوره قاجاریه لوتی ها چه جایگاهی در جامعه داشتند و پرسش اینکه آن ها در تحولات این دوره، به ویژه جنبش مشروطه چه نقشی ایفا کرده اند؟ این پژوهش کیفی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانه ای انجام گرفته است. یافته های این تحقیق نشان داد که لوتی ها به عنوان یک گروه نیرومند در جریان های تاریخی این دوره ایفای نقش کردند. حضور لوتی ها در جامعه عصر قاجار و در دوره نهضت مشروطه خواهی تأثیرات متفاوتی داشته است؛ گروهی از این افراد به یاری مردم برخاستند و در کنار مشروطه خواهان قرار گرفتند و عده ای نیز از فضای پرآشوب سوءاستفاده کرده و دست به غارت، کشتار و چپاول مردم زدند.

در دوره قاجار، زنان گیلان بیشتر در حاشیه خانواده و جامعه حضور داشتند و با محدودیت های سنتی و مشکلات اقتصادی مواجه بودند. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و تحلیل منابع کتابخانه ای به بررسی وضعیت اجتماعی زنان گیلانی می پردازد. یافته ها نشان می دهد زنان شهری نسبت به زنان روستایی و عشایری نقش کمتری در فعالیت های اقتصادی و اجتماعی داشتند، اما با گسترش مطبوعات و آموزش نوین، آگاهی اجتماعی و سیاسی آنان افزایش یافت. زنان در جنبش هایی مانند تحریم تنباکو مشارکت کردند و پس از آغاز مشروطه، با تأسیس مدارس دخترانه، حمایت نشریات محلی و تشکیل جمعیت هایی مانند «پیک سعادت نسوان»، وارد فعالیت های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی شدند. آنان با نوشتن عریضه ها و شرکت در فعالیت های مدنی، از حقوق فردی و جمعی خود دفاع کرده و زندگی اجتماعی تازه ای را در گیلان آغاز کردند.