جواد قدیری حاجی آبادی

خلافت امام حسن بن علی(ع) یکی از مهم ترین فصل های تاریخ اسلام است. حیات سیاسی کوتاه و پرآشوب دومین پیشوای شیعیان همواره با تهدیدهای امنیتی و تلاش برای حذف فیزیکی ایشان از سوی مخالفان همراه بوده است. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع معتبر تاریخی، به این مسئله می پردازد که اقدامات تروریستی علیه امام حسن(ع) به یک رویداد واحد و موقت خلاصه نمی شد، بلکه جریانی پیچیده و مداوم با ابعاد روانی و نظامی بود. نتایج بررسی ها حاکی از آن است که این پروژه از طرفی توسط شبکه سیاسی و امنیتی معاویه، با هدف تضعیف ساختار داخلی سپاه کوفه و زمینه سازی برای تثبیت خلافت موروثی یزید، طراحی و اجرا شد و از طرف دیگر با سوءاستفاده از عوامل داخلی نظیر تعصب مذهبی خوارج و ضعف اخلاقی و دنیاطلبی برخی رهبران قبایل کوفه عملی شد. مقاله حاضر، ضمن دسته بندی این تلاش ها از حملات ناموفق نظامی در میدان جنگ تا مسموم سازی، به بررسی انگیزه ها، عوامل اجرایی و پیامدهای هر یک پرداخته است.

این مقاله به تحلیل مفهوم اخلاق دشمنی در روابط بین الملل و تأثیر آن بر مواجهه تمدن اسلامی و غرب از منظر آیت الله خامنه ای پرداخته است. با توجه به شرایط پُرتنش جهان امروز، رویارویی با دشمنان، امری ناگزیر به نظر می رسد. ازآنجاکه عداوت و خصومت دشمنان اغلب مبتنی بر سلطه طلبی و خودکامگی آن هااست، اظهار دشمنی از سوی ما، نه تنها مشروع، بلکه اخلاقی محسوب می شود. در این میان، رعایت اصول اخلاقی در برخورد با دشمن، فقط یک تکلیف دینی نیست، بلکه پایه ای اساسی برای تعامل تمدنی میان اسلام و غرب به شمار می رود. این پژوهش ضمن بررسی اصول اخلاقی، مورد تأکید آیت الله خامنه ای در دشمنی، نقش این اصول را در حفظ هویت و اقتدار تمدن اسلامی ارزیابی می کند. مباحث کلیدی مانند شناخت نوع و شدت دشمنی، تمایز میان دشمن و مخالف، جداسازی مفهوم دشمن از خود دشمنی، رعایت عدالت در عداوت، احترام به حقوق دشمنان، اجتناب از روش های غیراخلاقی و تلاش برای کاهش زمینه ها و عوامل دشمنی، ازجمله محورهای اخلاقی مطرح شده اند. چنین رویکردهایی به ویژه در بستر تقابل تمدنی، اعتبار و جذابیت تمدن اسلامی را در سطح جهانی حفظ می کنند و بیانگر اصالت، بلوغ، و برتری این تمدن هستند. جمع آوری داده ها در این تحقیق به شیوه مطالعه اسنادی و کتابخانه ای انجام شده است و با بهره گیری از روش تحلیل محتوای کیفی، مفاهیم اخلاقی موجود در سخنان معظّمٌ له استخراج و بررسی گردیده اند. تمدن اسلامی با تکیه بر اخلاق در مقابل دشمن بیرونی قادر است ضمن حفظ کرامت انسانی، به ایجاد صلح و هم زیستی مسالمت آمیز بپردازد؛ امّا تمدن غرب امروز با تکیه بر ترکیبی از مدرنیته، لیبرالیسم، سکولاریسم و پراگماتیسم، که اساس آن به شدت در اومانیسم ریشه دارد، به جای بنا نهادن روابط براساس احترام متقابل و برابر، با تحمیل الگوهای سیاسی، یکسان سازی فرهنگی و رویکردهای جنگ طلبانه، تعاملات خود با دیگر جوامع را ساماندهی کرده است.

منشأ عصمت یکی از عناوین بحث برانگیز، ذیل موضوع عصمت انبیاء و ائمه اطهار(ع) است و نظریه های گوناگونی مبتنی بر مبانی متفاوت، در این رابطه مطرح شده است. این جستار فارغ از تعریف و محدوده ی عصمت و ناظر به عصمت عملی و در مقام ثبوت عصمت، به بحث پرداخته و منشأ عصمت را مورد بررسی قرار می دهد. در آغاز اشاره ای به دیدگاه های مطرح شده پیرامون منشأ عصمت داشته و به نظریاتی چون "علم و معرفت"، "محبت"، "کمال قوه عقل"، "لطف مبتنی بر اسباب چهارگانه"، "اراده و انتخاب"، "علم و اراده"، "علم و اراده و کمال عقل"، پرداخته شده است؛ سپس در ادامه ضمن طرح فلسفه عمل ملاصدرا و اشاره به مبادی اراده که شامل تصور، تصدیق، شوق و شوق مؤکد می شود، در تحلیل منشأ عصمت، دیدگاه متمایزی را ارائه نموده و دیدگاه های مشابه مورد نقد و بررسی قرار گرفته اند. با توجه به فلسفه عمل ملاصدرا و تحلیل فلسفی اراده ی انسان، منشأ عصمت، همان شوق و محبت است، اما محبت شدیدی که بر سایر محبت ها غلبه یافته باشد. معرفت، خردمندی و انتخاب های پیشین تنها زمانی بر اراده ی انسان تأثیر دارند که موجب ایجاد محبت شده و فرآیند شدت یافتن و غلبه بر سایر محبت ها را سپری کنند. این مقاله با مراجعه به منابع اصیل کلامی و آثار ملاصدرا با روش کتابخانه ای به جمع آوری اطلاعات پرداخته و سپس با تحلیل فلسفه عمل ملاصدرا، ارزیابی نهایی خود را ارائه نموده است.

عقل نزد فارابی به عنوان یک فیلسوف و سیدمرتضی به عنوان یک متکلم عقل گرا، نقش بی بدیلی دارد؛ به همین خاطر، جهت مقایسه فلسفه سیاسی فارابی و کلام سیاسی سیدمرتضی، بررسی مقایسه ای نقش عقل ضرورت می یابد. این مقاله با بررسی آثار فارابی و سیدمرتضی و سایر پژوهش های صورت گرفته در این زمینه، به نقش عقل و کارکرد آن در اندیشه سیاسی فارابی و سیدمرتضی پرداخته است و روشن نموده است که سیدمرتضی و فارابی در اصل عقلانیت و ارزشمندی عقل، توافق دارند، اما نقطه عزیمت و جهت گیری آنها در عقل ورزی متفاوت است و این تفاوت با توجه به فیلسوف بودن فارابی و متکلم بودن سیدمرتضی قابل فهم است. عقل در اندیشه سیاسی سیدمرتضی فارغ از مبانی فلسفی، بدون رازورزی و مبتنی بر وحی قطعی و متناسب با اقتضائات و شرایط و برای دست یافتن به سعادت دنیوی و اخروی ذیل حقیقت امامت شیعی، به پردازش مشغول است و عقل نزد فارابی برپایه مبانی فلسفه یونان و به قصد تئوریزه کردن فیلسوف_شاه افلاطونی و با نگاهی استعلایی و آمیخته به رازورزی و کم توجه به واقعیت های خارجی، در رسیدن به معرفت از جانب عقل فعال و فاقد نگاه بنیادین به مبانی و امامت شیعی است.

از زمره نوشته های ملا محمد سعید رودسری گیلانی - حکیم قرن یازدهم و دوازدهم قمری و متعلق به مکتب اصفهان – کتاب «رساله توحید» است که در آن، نظریه وحدت وجود را نقد و در خلال آن از ادله توحید و شبهات مربوط به آن و همچنین تعین واجب الوجود بحث کرده است. او هم با عصر حکمای نامداری همچون صدرالمتألهین قرابت دارد و هم با جریان های منتقد مکتب صدرایی همچون مدرسه ملا رجبعلی تبریزی و مانند او نزدیک است. این رساله که نگارندگان این مقاله آن را تصحیح و ترجمه کرده اند، گویا تنها اثر به جای مانده از این حکیم، متکلم و فقیه مکتب اصفهان است. در نگاه کلی، مصنف رساله، منشأ اشتباه صوفیه در قائل شدن به وحدت وجود را خلط میان دو معنای متفاوت مطلق وجود دانسته است و با ذکر اقوالی از حکما و متکلمان، آن را نقد و بررسی کرده است. او در ادامه، لوازم و تبعات اعتقاد به وحدت وجود را نیز ذکر و نحوه تعین واجب الوجود و توضیحات لازم درباره حقیقت مطلق وجود را بررسی کرده است.