فهیمه زارع زاده

موضوع معراج که درباره سیر شهودی یک شخصیت پاک به عوالم فرامادی است بدلیل دربرداشتن آموزه های اخلاقی- رفتاری و تأثیرگذاری اش بر اصلاح ساختارهای اجتماعی همواره مورد توجه بوده است. آنگونه که طی سده های متمادی تاریخی- از ادوار باستانی تا به امروز- انگیزه ای قلمداد می شده تا در باب آن نگارش ها و تصویرسازی های متعددی انجام گیرد. با ابتناء بدین موضوع، پژوهش حاضر بر دو نسخه: معراج نامه میرحیدر و کمدی الهی دانته متمرکز شده تا به صورت مطالعه موردی، صرفاً یک نشانه از آنها یعنی زنان دوزخی را بررسی و تحلیل نماید. زیرا این نشانه در توصیفات متنی- تصویری یکی با دیدگاه اسلامی و در دیگری از منظر دین مسیحیت توصیف و تجسم یافته است. فلذا سؤال پژوهش آنست که: در دو نسخه مورد بحث، زنان دوزخی به چه نحوی مورد توصیف و تصویرگری قرار گرفته و وجوه اشتراک و افتراق شان چیست؟ برآیند تطبیقی بر یافته های حاصله نشان می دهند که اگرچه در هر نسخه به عذاب های گوناگونی پیرامون زنان پرداخته شده؛ لیکن تمامی آنها حول یک گناه واحد مطرح گردیده اند که منبعث از جوهره قدسی هر دو دین است و متعلق دانستن شدیدترین عذاب ها بدان در هر دو نسخه، سبب شده تا وجوه مشترک آنها در توصیف گری زنان دوزخی بیش از تفاوت-هایشان باشد.

نگارگری سنتی برای بقای خود نیازمند تعامل با نگارگری معاصر است، از سویی دیگر نگارگری معاصر نیز اصول و مبانی خود را وام دار مکاتب سنتی این هنر می داند. این پیوند موجب شده است که در مطالعه ی نگارگری معاصر، مفهوم مثنی برداری به عنوان یکی از شاخه های آن مورد توجه قرارگیرد. مثنی برداری به فرایندی اطلاق می شود که در آن اصول و موازین مکاتب سنتی حفظ شده و در عین حال، امکان خلق آثار خلاقانه نیز فراهم می آید. دوسالانه های نگارگری به عنوان مجموعه هایی مصور از آثار معاصر، بستری مناسب برای مطالعه ی روندهای جدید در این هنر محسوب می شوند. ازاین رو، پژوهش حاضر با تمرکز بر یازدهمین دوسالانه ی نگارگری ایران (۱۴۰۱) انجام شده است. در این دوسالانه، ۴۸ اثر از ۲۷ زن نگارگر ارائه شد. از میان این آثار، ۱۱ اثر به روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. معیارهای انتخاب شامل وضوح ارتباط با نگاره ی مرجع، تکرار عناصر فرمی و میزان بازآفرینی ساختارهای بصری بوده است. این پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بر مبنای سبک شناسی تطبیقی انجام شده است. گردآوری داده ها از طریق مطالعه ی کتابخانه ای درباره ی اصول و ویژگی های مکاتب نگارگری و بررسی تطبیقی آثار معاصر با نمونه های سنتی انجام شده است. این روش پژوهش، شناخت دقیق تری از فرایند مثنی سازی ارائه داده و جایگاه آن را در حفظ سنت، بازآفرینی مفاهیم و نوآوری در نگارگری معاصر مشخص می سازد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که آثار زنان نگارگر معاصر همچنان پیوند عمیقی با مکاتب سنتی دارند و این ارتباط در دو رویکرد اصلی قابل مشاهده است: نخست: مثنی سازی مستقیم که در آن ساختارهای بصری و سبک شناختی مکاتب گذشته به طور عینی بازآفرینی شده اند؛ دوم، بازآفرینی خلاقانه که در آن هنرمندان با الهام از نمادها و مؤلفه های معنایی مکاتب سنتی، آثاری نوآورانه خلق کرده اند. این دو رویکرد به صورت هم زمان در جریانند و مثنی سازی نه تنها به عنوان ابزاری برای حفظ سنت عمل می کند، بلکه زمینه ای برای نوآوری و گسترش زبان تصویری نگارگری معاصر نیز فراهم می آورد.