علی اکبر نورسیده

تحلیل متون ادبی با استفاده از نقد روان شناختی که مبتنی بر آموزه های فروید و نقد روانکاوانه می باشد به عنوان یک رویکرد کاربردی است که دانش علوم انسانی و روان شناسی را به یکدیگر متصل می کند. تحلیل شخصیت از منظر روانکاوی در نمایشنامه الحاکم بأمرالله نوشته نوال السعداوی، روایتگر قانون اختگی و ظلم و استبداد پادشاه نسبت به مردم و همچنین ظلم به همسرش به خاطر وجود نقصان جسمی در وجود خویش درسطح خرده روایت و در سطح کلان جامعه مصر است. از این رو این پژوهش در پی یافتن پاسخی برای چیستی مهم ترین عوامل مؤثر در شکل گیری عقده حقارت و چگونگی بازتاب آن در شخصیت های نمایشنامه و منش و رفتار آن هاست. یافته های تحقیق نشان می دهد که عقده حقارت محرک اصلی کنش منفی پادشاه در این نمایشنامه می باشد، از این-رو سایر کنش های سلبی وی در بستر فضا و مکان های مختلف نمایشنامه به صورت آشکار و پنهان متبلور شده است.

یُعدّ الزمن الإطار الذی تتدفق ضمنه الأحداث القصصیه، وهو من القضایا الجوهریه فی صیاغه النص النهائیه. إذ لا تکاد تتشکل الروایه بدون الزمن، لأنّ الفعل القصصی الذی یُعتبر من أهم العناصر المکونه والدافعه لأی سرد یقوم على أساس الزمن. ووفقاً لنظریه جیرار جینیت، تتشکل زمنیه السرد من خلال ثلاثه عناصر زمنیه: النظم والاستمراریه والتکرار. یهدف هذا البحث بالاعتماد على المنهج الوصفی-التحلیلی وباستخدام الأسلوب البنیوی إلى دراسه عنصر الزمن ومکوناته وفق نظریه جیرار جینیت فی روایه «جسر بنات یعقوب» للکاتب الفلسطینی حسن حمید (1955م). تُظهر دراسه الزمن السردی فی الروایه أن حسن حمید قد استثمر تقنیات الزمن المتنوعه ببراعه، مستخدماً جمیع أبعاده. ففی جانب النظم والترتیب، یمزج بین أسالیب السرد الحدیثه، مثل تیار الوعی وتستفید من عناصر مابعد الحداثه ویکسر النظم المنطقی للزمن، مما یُبعد ذهن القارئ عن الرّتابه والتکرار ویزید من جاذبیه السرد وتعقیده من خلال الاسترجاعات المتکرره وأحیاناً الاستباق. کما تبرز براعته فی استخدام المشهد والتوقف الوصفی والحذف والتلخیص إلی جانب الاستمراریه. فهو یستخدم المشهد لتقدیم الشخصیات والمواقف القصصیه، بینما یسعى فی التوقفات الوصفیه إلى تصویر خصائص الأماکن والبیئات والجوانب الداخلیه والخارجیه للشخصیات. وتکمن مهاره حسن حمید فی تقلیل سرعه السرد أحیاناً لتقدیم التفاصیل بدقه متناهیه وأحیانا یستخدم تقنیات الحذف والتلخیص لتجاوز الأحداث الأقل أهمیه، مما یزید من سرعه السرد. وعلاوه على ذلک، یبرز استخدامه المنطقی لأنواع التکرار، خاصه التکرار المتعدد والإعاده کدلیل على منهجه فی إبراز الأحداث المهمه وتلخیص الأحداث الأقل أهمیه، مما یعزز تأثیر السرد ویجذب ذهن القارئ. وهکذا تمکّن حسن حمید، من خلال توظیف الوظائف السردیه للزمن وبمساعده التشتت الزمنی، والاستمراریه، وتکرار الأحداث، من تهیئه السیاق المناسب لاقتراب القارئ من الطبقات الخفیه لعقلیه الشخصیات.