تفسیر کلامی

ظاهر برخی آیات قرآن کریم، به گونه ای است که دلالت بر بی صبری، سرپیچی و عصیان حضرت یونس (ع) در انجام دادن رسالت خویش داشته و پیامبر اکرم (ص) از همانندی با ایشان نهی گردیده است. این مسأله، موجب گشته تا آن حضرت در نگاه برخی مسلمانان، به معصیت و عدم عصمت متهم گردد. در مقابل، مفسران و حدیث- پژوهان فریقین، تلاش نمودند تا تفسیری درست از آیات قرآن و روایات موجود ارائه دهند و ضعف این پنداره را برملا سازند. بر پایه نتایج این پژوهش، مفسران امامیه، دو رویکرد در پاسخ به شبهات عصمت عرضه کرده اند: یکی ترک اولی و دیگری تلقی رخداد واقعه پیش از رسالت یونس (ع). تعداد زیادی از مفسران اهل سنت نیز این دو رویکرد را بیان نموده اما برخی رویکرد معصیت و عصیان یونس (ع) را برگزیده اند. این نوشتار رویکردهای سه گانه را ارزیابی کرده و در پایان نظریه منتخب را مطرح ساخته است. نتایج ارزیابی و نقد رویکردهای یادشده، حاکی از آن است که نظریه «ترک عمل افضل و اولی»، تنها رویکرد پذیرفتنی و سازگار با آیات قرآن بوده که اغلب مفسران فریقین مطرح ساخته اند.

ارتباط آیه ولایت با آیات قبل و بعد آن و معنای مقصود در آیات یادشده، مورد اختلاف مفسران فریقین است. عموم مفسران اهل تسنن به وحدت سیاق آیات، قائل بوده و معنای محبّت و نصرت را مقصود آیات 51 تا 58 سوره مائده می دانند، اما بیشتر مفسران شیعه به عدم وحدت سیاق آیات معتقدند؛ ولایت را در آیات 55 و 56 مائده به سرپرستی و در آیات قبل و بعد آن، به محبّت و نصرت معنا نموده اند. مقام معظم رهبری واژه ولایت را به معنای پیوستگی و هم جبهگی می داند که جزء معانی لغوی این واژه است و با تبیین ابعاد سه گانه ولایت بر اساس این معنا و تطبیق آن بر آیات یادشده، ارتباط میان آیات را آشکار می سازد. مقاله حاضر با روش توصیفی تحلیلی، به تبیین دیدگاه آیت الله خامنه ای و تطبیق آن با دیدگاه مفسران فریقین می پردازد. پژوهش پیش رو با ارائه شواهد و قرائن درون متنی و اثبات دیدگاه امام خامنه ای، به ارتباط میان آیات باورمند است و در تمام آیات یادشده، معنای اصطلاحی «سرپرستی» را مقصود آیات می داند. پُر واضح است داشتن ارتباط سیاسی و اقتصادی با یهود و نصارا ممنوع نیست، اما هم جبهگی با آنان و پذیرش سلطه و سرپرستی آنان ممنوع است. جامعه اسلامی، جامعه ای است که تحت ولایت و سرپرستی خدا و رسول و امام معصوم× قرار دارد.

مسئله تناسب آیات قرآن کریم با یکدیگر به مثابه یکی از مباحث ارزشمند علوم قرآنی از دیرباز تاکنون به گونه ای رو به تزاید مطمح نظر اندیشمندان جهان اسلام بوده و توانسته است جای خود را در منظومه فکری بسیاری از مفسران معاصر همچون آیت الله جوادی آملی باز کند. این پژوهش که با توجه به نوع آن، بنیادی است و بر مبنای سؤال ها و اهداف با مراجعه به منابع کتابخانه ای به روش تحلیل اسنادی، به بررسی تفسیری آیات مربوط به اهل کتاب در سوره بقره با تأکید بر تناسب لفظی در تفسیر تسنیم پرداخته، بر آن است با اثبات این تناسب، در عمل به کسانی که سبک قرآن را پراکنده می دانند، پاسخ گوید. از این رو بعد از بیان مفهوم شناسی تناسب و پرداختن به تعاریف و اصطلاحات، اقسام تناسب لفظی در آیات مربوط به اهل کتاب همچون پاسخ به سوال، تاکید، تقیید اطلاق، تخصیص عمومیت و بیان مصداق بیان شده است.

یکی از مراحلی که موجودات در سیر تکاملی خود باید از آن عبور کنند، نفخ صور و حوادث بعد از آن است. آیه 87 نمل از آیاتی است که بدان سخن گفته و مفسران در وجوه آن دچار اختلاف گشته اند. در پژوهش حاضر که با روش توصیفی تحلیلی به نگارش درآمده است، بعد از نقل و تحلیل انگاره های موجود، با بازخوانی آیه مذکور و بهره گیری از سیاق مشخص گردید صور با صیحه متفاوت است و مراحل پایانی جهان تنها در دو صور اماته و احیاء خلاصه نمی گردد، بلکه بنا به آیات قرآن در ابتدا، «صیحه اول» موجب مرگ تمامی افراد زمینی و انتقال آنها به برزخ می گردد، سپس با نفخ «صور اماته» همه برزخیان و افراد ساکن در آسمان ها بیهوش گشته، مجدد در «صور» دمیده گشته که سبب زنده شدن اهل برزخ و آسمانیان می شود که نفخ صور آیه مذکور برخلاف نظر برخی مفسران، بدان اشاره دارد و به دنبال آن ترس و فزعی از اهوال قیامت بر افراد وارد می شود و در نهایت با «صیحه دوم» همگان جهت حسابرسی نزد پروردگار حاضر می گردند. در این میان عده ای که جنبه بالاتری از مخلوق داشته و در حقیقت چیزی از خود به عنوان مخلوق ندارند تا از آنها گرفته شود بلکه با انجام اعمال صالح و پرهیز از تمامی گناهان فانی در خدا گشته اند و جنبه وجه الهی گرفته اند، از این فزع استثنا شده اند.