مطالعات برنامه ریزی سکونتگاه های انسانی (چشم انداز جغرافیایی سابق)

مقدمه: توسعه روستایی نقش مهمی در رسیدن به اهداف توسعه ملّی دارد. به گونه ای که بسیاری از صاحب نظران توسعه روستایی را موتور محرکه توسعه در کشورهای جهان سوم بخصوص در مراحل اولیه توسعه دانسته و دستیابی به آن را ضرورتی اجتناب پذیر می دانند. از این رو برای غلبه بر مسائل اقتصادی - اجتماعی پیش روی جوامع روستایی در چند دهه اخیر رویکرد کارآفرینی به عنوان یکی از راهبردهای مهم توسعه روستایی مورد توجه قرار گرفته است. هدف : هدف اصلی از انجام این پژوهش، تحلیل و شناسایی سیاست های گردشگری مؤثر بر افزایش انگیزه و روحیه کارآفرینی در روستاهای شهرستان رامسر است. روش پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاردی و ماهیت روش آن توصیفی - تحلیلی است. جامعه آماری پژوهش حاضر، روستاهای هدف گردشگری در شهرستان رامسر بوده است. براساس مطالعات اسناد فرادست، 25 روستای هدف گردشگری در این شهرستان شناسایی شد. روش انجام پژوهش توصیفی - تحلیلی و برای گردآوری اطلاعات از تکنیک پرسشنامه استفاده شد. برای تجزیه و تحلیل اطلاعات نیز از آزمون های آماری تی تک نمونه ای، ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون خطی چند متغیره استفاده شد. یافته ها: یافته ها نشان داد که در زمینه تغییرات متغیر آینده نگری، 5 سیاست تأثیرگذار هستند. در این چارچوب، سیاست های ترغیب بخش خصوصی به فعالیت در توسعه گردشگری روستایی با ضریب 637/0 بیشترین قدرت پیش بینی تغییرات متغیر آینده نگری را داشت. براساس نتایج بدست آمده، سیاست های ارتقاء فرهنگ عمومی در عرصه گردشگری در روستاها تا حدود 70 درصد از تغییرات متغیر اعتماد به نفس را دارد. نتایج: متغیر ریسک پذیری بیشترین تأثیرپذیری را از سیاست های برگزاری دوره های آموزشی کوتاه مدت در زمینه گردشگری در روستاها با ضریب 637/0 داشت. نهایتاً در خصوص متغیر نوآوری و خلاقیت، ارائه برنامه های متنوع آموزشی در بخش های مختلف گردشگری روستایی و سیاست های ترغیب بخش خصوصی به فعالیت در توسعه گردشگری روستایی بیشترین تأثیرگذاری را داشتند.

سکونتگاه های روستایی از گذشته تاکنون با چالش های ساختاری و مسائل کارکردی فراوانی مواجه بوده است. درحال حاضر نیز "ناپایداری" این کانون های جمعیتی را می توان یکی از ابرچالش های پیش رو برای نظام برنامه ریزی و مدیریت فضا برشمرد. به منظور سامان بخشیدن و استیلای پایداری در فضاهای روستایی و پیراشهری که نتیجه آن می تواند بهبود سطح زیست پذیری باشد، "توسعه گردشگری" از راهبردهای بی بدیل در بسیاری از کشورهای جهان است. هدف از این مطالعه این است تا با رویکردی تطبیقی به تحلیل اثرات گردشگری بر زیست پذیری سکونتگاه های مقصد گردشگری در پیراشهر بیرجند و مقایسه آن با تعدادی روستای شاهد (روستاهای غیرمقصد گردشگری) پرداخته شود.این تحقیق اسنادی و پیمایشی با ماهیت کاربردی است و روش آن ترکیبی از روش های توصیفی و تحلیلی است. ابزارگردآوری اطلاعات در سطح سکونتگاه های مورد مطالعه پرسشنامه بوده که پس از بررسی و تایید روایی و پایایی آن مورد استفاده قرار گرفته است. سکونتگاه های مورد مطالعه مشتمل بر چهارده روستای مقصد گردشگری در پیراشهر بیرجند و هفت روستای شاهد بوده است. سطح بندی زیست پذیری روستاهای گردشگرپذیر با روش تاپسیس خاکستری انجام شده است. طبق یافته های به دست آمده وضعیت زیست پذیری روستاهای مقصد گردشگری در پیراشهر بیرجند با روستاهای شاهد دارای تفاوت معناداری است و میزان زیست پذیری در روستاهای مقصد گردشگری با میانگین 3/4 بیشتر از روستاهای شاهد بوده است؛ همچنین بین ابعاد چهارگانه زیست پذیری (اجتماعی، زیست محیطی، کالبدی و اقتصادی) تفاوت معناداری برقرار است. در کل می توان نتیجه گرفت گردشگری بر زیست پذیری در فضاهای پیراشهری نیز تأثیر مثبت دارد و این تأثیر مستقیماً با مکانیزم تغییرات در وضعیت اشتغال و درآمد اهالی سکونتگاه های پیراشهری صورت می گیرد. تأثیر گردشگری بر زیست پذیری فضاهای روستایی دارای "تابعیت مکانی و جغرافیایی" است. در نهایت اینکه، متنوع سازی زمینه های کسب وکار در فضاهای روستایی به ویژه پیراشهر می تواند نقش کلیدی در تغییر و بهبود وضعیت زیست پذیری سکونتگاه ها داشته باشد.

باغ ایرانی یک سیستم به هم پیوسته و چندسطحی از ساختار، عملکرد، معنا، احساس، اقلیم، فضا، مکان و زیستگاه را در یک بستر فرهنگی مشخص تشکیل می دهد و نمونه ی کاملی از پایداری محسوب می گردد. با توجه به طراحی مناسب باغ ایرانی از منظر مؤلفه های پایداری، تحقیق حاضر با هدف شناسایی مؤلفه های اثرگذار بر تحقق اصول پایداری در فضاهای سبز شهری با تأکید بر الگوی باغ ایرانی در کلان شهر تبریز نگارش شده است. روش تحقیق در مطالعه ی حاضر آمیخته (کمی-کیفی) با هدف کاربردی و ماهیت تحلیلی- اکتشافی می باشد که در راستای تجزیه و تحلیل اطلاعات از مدل حداقل مربعات جزئی در نرم افزار Warp-pls استفاده شده است. همچنین جامعه ی آماری تحقیق شامل نخبگان حوزه ی معماری بوده که حجم نمونه بر اساس روش کوهن 100 نفر تعیین گردیده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که 5 مؤلفه ی پایداری محیطی، پایداری اجتماعی، زیبایی شناسی، هویت و معنا و پایداری اقتصادی از مؤلفه های اثرگذار بر تحقق اصول پایداری فضاهای سبز معاصر با تأکید بر الگوی باغ ایرانی می باشند که به ترتیب ضرایب مستخرج از مدل ساختاری برای آنها 54/0، 51/0، 46/0، 43/0 و 39/0 بوده است. همچنین در بین متغیرهای فرعی بیشترین اثرگذاری مربوط به متغیرهای پوشش گیاهی در توازن با اقلیم محلی، تأکید بر حفاظت و ایمنی کاربران، تأکید بر چشم انداز مناسب و بهره مندی از نمادها و نشانه های مختلف سنتی بوده است. نتایج نشان می دهد که اصول پایداری در باغ های ایرانی تا حدود زیادی همسو با نظریات توسعه ی فضاهای سبز شهری معاصر بوده و می توان با کاربست این اصول، به طراحی فضاهای سبز مطلوب در کلان شهر تبریز اقدام نمود.

در میان محیط های طبیعی رودخانه های شهری، به عنوان فضاهای پنهان، فرصت هایی جهت ایجاد حس تعلق و بهبود فضای شهری هستند که بی توجه رها شده اند و با توجه به کمبود فضاهای سبز در شهرها؛ استفاده کامل و درخوری از آن ها نمی شود. حاشیه اروندرود یکی از این محیط هاست که با وجود امکانات زیاد متاسفانه به دلیل شرایط جنگی و وضعیت اقتصادی دارای مشکلات زیادی است. لذا پژوهش حاضر با تاکید بر این فضای شهری، به دنبال راهکاری برای استفاده بهینه از این فضا هستند. واکاوی مولفه های تاثیرگذار بر بهبود حس تعلق شهروندان در پارک های حاشیه رودخانه اورند رود ایران. روش تحقیق کیفی- کمی و شیوه گردآوری اطلاعات به صورت مطالعات کتابخانه ای و میدانی با استفاده از ابزار پرسشنامه و آماره کای اسکوئر همراه با روش تحلیل محتوا است. مولفه های کالبدی و زیست محیطی این مناطق بیشترین تاثیر را بر حس تعلق مردم دارند. این نوع از تاثیرگذاری در محورهای1 و2 دارای بالاتری درصد است. ضمن آنکه محور دو به دلیل همجواری با رودخانه از دو جهت از دیدگاه افراد، مناسب ترین محور است. این در حالی است که محور 3 به دلیل تناسبات کوچک و عدم برخورداری از پوشش گیاهی متنوع و مناسب، کمترین تاثیر را بر حس تعلق شهروندان این محور دارد. به طور کلی مولفه های زیست محیطی، اجتماعی، عملکردی و کالبدی در محور 1 بیشترین حس تعلق را ایجاد کرده اند. این در حالی است که همین مولفه ها در دیگر محورهای مورد سنجش درصد پایین تری را در رابطه با ایجاد حس تعلق به خود اختصاص داده اند. از میان چهار عامل(کالبدی، عملکردی، اجتماعی و زیست محیطی)، ویژگی های کالبدی عناصر این محدوده در نخستین درجه اهمیت به لحاظ بهبود حس تعلق به شهروندان و افراد گذری قرار دارند. سپس ارتباط کالبد این عناصر و عملکرد آن ها است که بر حس تعلق شهروندان اثر گذاشته است.

حریم شهری در هدایت وکنترل توسعه شهرها ازاهیت زیادی برخورداراست و مدیریت حریم ازمهمترین چالش های پیش رو درتحقق صیانت و توسعه پایدار آن است.تحقق راهبردصیانت و توسعه پایدار حریم منوط به برپایی مدیریت یکپارچه حریم می باشد. هدف پژوهش حاضر بررسی چالش ها و راهبردهای مدیریت یکپارچه حریم شهراحمدآبادمستوفی می باشد. این مقاله به روش توصیفی - تحلیلی تدوین شده و در تبیین شاخص های تأثیرگذار و تأثیرپذیر مدیریت یکپارچه حریم از روش MIC MAC استفاده شد و برای تجزیه و تحلیل داده ها از روش SWOT و با استفاده ازنظرات کارشناسان و خبرگان مدیریت شهری نقاط قوت، ضعف، فرصت و تهدید مدیریت یکپارچه و توسعه پایدارحریم شهر احمدآباد مستوفی استخراج شده است. جامعه آماری این پژوهش 40 نفر که ازاین میان کارشناسان اداره کل حریم و مابقی صاحب نظران، خبرگان و متخصصان در پژوهش می باشند. ماتریس براساس شاخص های آماری با دو بار چرخش داده ای از مطلوبیت و بهینه شدگی 100 درصد برخوردار بوده که حاکی از روایی بالای پرسشنامه و پاسخ های آن است و آنچه از وضعیت صفحه پرا کندگی عوامل مؤثر مدیریت یکپارچه حریم شهراحمدآباد مستوفی می توان فهمید، وضعیت ناپایداری سیستم است براساس ماتریس عوامل زیست محیطی، اقتصادی، مدیریتی - ضوابط وکالبدی بیشترین ارزش گذاری بدست آمده به راهبرد تهاجمی می باشد. نتایج تحقیق بیانگراین است که شاخص های تأثیرگذار مدیریت یکپارچه حریم در توسعه پایدار حریم شهر احمدآباد مستوفی، به ترتیب عبارتند از: کانون رهبری فراسازمانی، هماهنگی و تعامل بین سازمانها، مشارکت سازمانها و شهروندان، کارایی و اثربخشی و شفافیت و پاسخگویی می باشند/ شاخص های تأثیرپذیر تأثیرگذار مدیریت یکپارچه حریم در توسعه پایدارحریم شهر احمدآباد مستوفی، به ترتیب عبارتند از: پایداری اقتصادی، پایداری زیست محیطی می باشند/همینطور بر اساس ماتریس عوامل زیست محیطی، اقتصادی، مدیریتی -ضوابط وکالبدی بیشترین ارزش گذاری بدست آمده به راهبرد تهاجمی (SO)با کسب امتیاز 75/11 می باشد.

تهیه ی طرح های شهری همواره نیازمند شاخص هایی است که نشان دهد در هر لحظه در چه مختصاتی نسبت به چشم انداز طرح قرارگرفته است؛ چرا که برنامه ریزی فرایندی است که با تهیه طرح خاتمه نیافته؛ بلکه از طریق ارزیابی، اقدامات و تصمیم گیری های مجدد ادامه می یابد. هدف این پژوهش، ارزیابی میزان تحقق پذیری کاربری های عمومی پیشنهادی طرح توسعه ی شهری بوشهر، در 2 مقیاس شهر و ناحیه ی 6 بوشهر است. پژوهش حاضر از نوع هدف توصیفی_تحلیلی است و شیوه گردآوری اطلاعات، مطالعات کتابخانه ای و بررسی های میدانی بوده است. در مطالعات کتابخانه ای از اطلاعات بازنگری طرح تفصیلی شهر بوشهر (مصوب سال 1391) و مطالعات اولیه بازنگری طرح جامع شهر بوشهر (1399) استفاده شده و در مطالعات میدانی، ابزار امتیازدهی به مؤلفه های مؤثر در تحقق پذیری کاربری های عمومی پیشنهادی طرح توسعه ی بوشهر، پرسشنامه بوده که به واسطه ی 30 نفر از اساتید بومی گروه شهرسازی و مدیران ارشد شهری بوشهر تکمیل شده است. به منظور وزن دهی به مؤلفه های مؤثر در تحقق پذیری کاربری های عمومی پیشنهادی طرح توسعه ی شهری بوشهر از روش BWM که در سال 2016 توسط رضایی ارائه شده، استفاده گردیده و در جهت حل محاسبات از نرم افزار Lingo استفاده شده است. محدوده ی موردمطالعه در پژوهش حاضر شهر بوشهر و ناحیه ۶ بوشهر است. یافته های پژوهش حاضر حکایت از آن دارد که عمده ی پیشنهادات طرح توسعه ی شهری بوشهر در قالب کاربری های عمومی، به طور کامل محقق نشده است و کاربری های عمومی به صورت متوازن در بین نواحی شهر بوشهر توزیع نگردیده است. از میان معیار ها و مؤلفه های مؤثر بر تحقق پذیری کاربری های عمومی شهر بوشهر، معیار مالکیت اراضی (نظامی، اوقافی، خصوصی و...) بیشترین میزان اثرگذاری را در عدم تحقق کاربری های عمومی پیشنهادی در سطح شهر بوشهر و ناحیه ی 6 داشته است.

سبک زندگی ایرانی-اسلامی، نوعی الگوی زندگی است که در تمام بخش های زندگی افراد همانند سکونت در محلات شهری می تواند متجلی شود. مجموعه عواملی در سبک زندگی ایرانی-اسلامی در محلات شهری دخیل هستند عواملی که مطمئناً برخی از آنها از اهمیت بالایی برخوردار است عواملی که نیاز هستند مشخص شوند تا در جهت فایق آمدن بر مشکلات، روی آنها برنامه ریزی شود. هدف این تحقیق شناسایی عوامل کلیدی مؤثر در سبک زندگی ایرانی- اسلامی محلات مورد مطالعه شهر تبریز است. پژوهش حاضر از نوع، توصیفی- اکتشافی بوده است و جامعه آماری تحقیق را کارشناسان آشنا به موضوع سبک زندگی ایرانی-اسلامی در محلات شهری تشکیل می دهند که به روش گلوله برفی، تعداد 30 نفر از آن ها به عنوان نمونه آماری تحقیق انتخاب شدند. همچنین برای تجزیه وتحلیل داده ها از روش تحلیل محتوا، مدل سازی ساختاری- تفسیری(ISM) و تحلیل MICMAC استفاده شد. قلمرو جغرافیایی این پژوهش، محلات مقصودیه و یاغچیان کلانشهر تبریز می باشد. نتایج تحقیق نشان داد که از بین 86 عامل شناسایی شده اولیه، 30 عامل در محاسبه روایی محتوایی، ضریب CVR بالای 75/0 را کسب کردند و به عنوان عوامل نهایی سبک زندگی ایرانی-اسلامی در محلات شهری تبریز شناخته شدند. در همین راستا، نتایج تحقیق نشان داد که عوامل انسان محوری، عدالت محوی، قانون گرایی، نهی ضرر به دیگران در ساخت و ساز، پرهیز از تجمل گرایی و مسجد به عنوان مرکز تجمع و فعالیت ها، به عنوان عوامل کلیدی سبک زندگی ایرانی-اسلامی در محلات شهری شهر تبریز به شمار می روند، عواملی که دارای قدرت نفوذ بالا و وابستگی پایینی هستند و برای تغییر و تحول اساسی در عملکرد سیستم (سبک زندگی ایرانی-اسلامی)، باید در وهله اول روی آنها تاکید کرد.

در فضای رقابتی موجود، اقامتگاه های بوم گردی برای بقا نیازمند بهبود عملکرد خود و جلب رضایتمندی گردشگران هستند. کیفیت معماری بنای اقامتگاه های بوم گردی به عنوان عاملی کلیدی در این زمینه ایفای نقش می نماید. هدف از انجام پژوهش حاضر واکاوی و شناسایی مولفه های اثرگذار معماری اقامتگاه ها در جلب رضایتمندی گردشگران می باشد. پژوهش از نوع کاربردی و توسعه ای بوده و با رویکرد تحلیل محتوا و با بهره گیری از روش داده بنیاد انجام یافته است. اطلاعات موردنیاز به صورت ترکیبی کتابخانه ای و روش میدانی و از طریق 31 مصاحبه نیمه ساختاریافته به دست آمده است. تحلیل یافته ها توسط نرم افزار مکس کیو دی ای صورت پذیرفت. حوزه مورد مطالعه، مناطق روستایی استان گیلان را شامل می گردد. با بررسی اطلاعات حاصله از مصاحبه ها در گام اول کدگذاری باز انجام و 90 مفهوم شناسایی شد. سپس مفاهیم در قالب 19 مقوله گسترده دسته بندی شده و در نهایت 4 مقوله اصلی شامل بر ویژگی های فرهنگی تاریخی و هویتی معماری، کیفیت فضایی، ریزفضاهای خدماتی و مصالح و جزئیات بنا به عنوان مولفه های اثرگذار معماری در جلب رضایتمندی گردشگران شناسایی شدند. براساس نتایج پژوهش، بهره گیری از بناهای کهن، الهام از الگوهای معماری بومی منطقه جهت احداث اقامتگاه های جدید، توجه به اصول معماری پایدار، ایجاد دید و منظر، نورگیری مناسب اتاق ها، درنظرگرفتن تلار و ایوان با تناسبات و جهت گیری مشابه الگوهای بومی، درنظر گرفتن فضای تعامل و دورهمی به صورت فضای بسته، نیمه باز و باز، استفاده از مبلمان سنتی، وجود حمام و سرویس بهداشتی در اتاق ها در مطلوبیت اقامتگاه های بوم گردی اثرگذار خواهد بود.