یحیی معروفی

تأمل، به عنوان پیوند دهنده نظریه و عمل، در مطالعات معلمان با رویکردها و دیدگاه های مختلف بررسی شده است. هدف پژوهش حاضر، تطور مفهومی تأمل از طریق شناسایی پارادایم های نظری-فلسفی، استخراج مضامین تجربی تأمل و تحلیل روابط میان آن ها است . این مطالعه کیفی با راهبرد مرور نظام مند و روش تحلیل مضمون محور به شیوه قیاسی- استقرایی، 91 منبع (شامل: 32 منبع نظری و 59 منبع تجربی) منتشر شده بین سالهای 1983 تا 2025 را بررسی کرده است. یافته ها نشان دادند: که شش پارادایم بنیادین شامل: "پراگماتیسم"، "پدیدارشناسی" (توصیفی و تفسیری)، "سازنده گرایی" (شناختی، اجتماعی و انتقادی)، "نظریه انتقادی-اجتماعی"، "پسا ساختارگرایی"، و "رویکردهای نوین مابعد آن" (مانند: نظریه پیچیدگی، رئالیسم انتقادی و پساانسان گرایی)، هر یک بُعد خاصی از تأمل را برجسته کرده اند. تحلیل مطالعات تجربی نیز منجر به شناسایی طیفی گسترده ای از مضامین تأملی پرتکرار (22 مضمون) از تأمل فنی، عملی، انتقادی تا تأمل پراش، علّی و چندبعدی شد. نتایج نشان داد: که میان پارادایم های نظری و مضامین تأملی معلمان در مطالعات تجربی، رابطه ای معنادار و جهت دار وجود دارد. این پژوهش با ارائه تصویری یکپارچه از مبانی نظری و عملی تأمل، چارچوبی مفهومی برای تحلیل و ارتقای تربیت معلم در سطوح نظری، آموزشی و سیاستی ارائه کرده است. در حالی که مفهوم تأمل در گذشته عمدتاً به صورت ابزار بازنگری در عمل تعریف می شد، یافته های این مطالعه تأکید می کنند، که تأمل باید به مثابه فرایندی وجودی، انتقادی، اجتماعی و فناورانه بازتعریف شود . تأمل معلمی، آن گونه که در این پژوهش تحلیل شد، نه فقط برای معلم بودن، بلکه برای «انسان تربیتی بودن» در دنیای معاصر ضرورت دارد .

هدف: تحلیل دقیق سازوکارهای حکمرانی در آموزش عالی، مستلزم فراتر رفتن از نگاه های تک ساحتی و توجه به ابعاد چندگانه و اغلب پنهان قدرت است. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف اصلی شناسایی، پیکربندی و اعتبارسنجی تجربی یک مدل چهاربعدی از قدرت (شامل ابعاد ساختاری، شبکه ای، گفتمانی و عاملیت) در میدان دانشگاهی ایران، با تمرکز بر مطالعه موردی دانشگاه کردستان، انجام پذیرفته است. روش شناسی: این پژوهش با رویکرد آمیخته (ترکیبی همزمان) انجام شد. داده های کمی از طریق پرسشنامه ای محقق ساخته (پایایی ۰.۹۴) با مشارکت ۱۶۳ نفر از کنشگران دانشگاهی (نمونه گیری هدفمند و در دسترس) گردآوری و با تحلیل عاملی اکتشافی و آزمون های استنباطی تحلیل شد. یافته های کیفی حاصل از پرسش های باز نیز به روش تحلیل تماتیک واکاوی گردید. یافته ها: یافته های حاصل از تحلیل عاملی اکتشافی، منجر به شناسایی چهار سازه اصلی قدرت (ساختاری، شبکه ای، گفتمانی و عاملیت) گردید که در مجموع، ۷۰.۵۵ درصد از واریانس کل متغیرها را تبیین می کنند. در میان این ابعاد، دو سازه ساختاری (با سهم ۴۰.۷۵٪) و شبکه ای (با سهم ۱۴.۲۵٪) به عنوان مسلط ترین ابعاد قدرت در میدان دانشگاهی ادراک شده اند. افزون بر این، نتایج تحلیل واریانس  نشان داد که ادراک اعضای هیئت علمی از تأثیر این دو بعد، به نحوی معنادار، قوی تر از دانشجویان است. نتیجه گیری و پیشنهادها :  نتایج نشان می دهد که در پی انسداد بوروکراتیک و ضعف عاملیت در دانشگاه، کنشگران به شبکه های روابط غیررسمی روی آورده اند. برای برون رفت از این دوگانگی، شفاف سازی فرآیندهای تصمیم گیری و تمرکززدایی عملی از ساختار اداری ضرورت دارد. نوآوری و اصالت :  نوآوری اصلی این پژوهش، در اثبات تجربی تمایز مفهومی و عملکردی قدرت شبکه ای از قدرت ساختاری، در بافت سازمانی ایران نهفته است. این یافته تبیین می کند که شبکه های غیررسمی نه امتداد ساختار رسمی، بلکه سازوکاری جبرانی در مواجهه با تصلب و ناکارآمدی بوروکراتیک هستند.

فراهم کردن زمینه توسعه حرفه ای معلمان تازه کار به دلیل شکل گیری هویت آنها در سال های نخستین خدمت مورد توافق بسیاری از محققان است. پژوهش حاضر به شناسایی پارادوکس های حرفه ای در تجارب زیسته معلمان تازه کار و تحلیل نحوه عمل تأملی آنان در این موقعیت ها می پردازد. در چارچوب رویکرد کیفی-تفسیری با راهبرد روایت پژوهی بر رویدادهای بحرانی و تحلیل مضمون-محور، ۳۶ روایت تأملی از ۳۲ معلم بررسی شد. یافته ها منجر به شناسایی 6 موقعیت پارادوکس حرفه ای (شامل؛ قطعیت- ابهام موقعیتی؛ عاملیت- محدودیت نهادی؛ نظریه- تجربه؛ تحول- تداوم هویتی؛ خود- دیگری؛ وظیفه- عاطفه انسانی) در چهار سطح تنش "شناختی"، "هویتی"، "عاملیتی" و "ارزشی-هنجاری" شد. بررسی دقیق تر نشان داد: مواجهه عمل تأمل معلمان در چرخه ای غیرخطی و بازگشت پذیر از گره های تأملی شامل: "پذیرش-مقاومت"، "بازاندیشی چندوجهی-تاییدی"، "تعلیق-تثبیت معنا"، و "اقدام متوازن-کلیشه" ، صورت می پذیرد. این فرایند دوگانه مسیرهای گشودگی یا انسداد تأمل معلمان را مشخص می کنند. یافته ها به درک عمیق تری از ماهیت پیچیده تأمل در سال های آغازین خدمت کمک می کند و می تواند در طراحی برنامه های آموزشی و هدایت تأملی مؤثر باشد.

زمینه و هدف: شکاف میان انتظارات پیش از ورود دانشجومعلمان و واقعیت های تجربه شده آنان در دانشگاه فرهنگیان، یکی از عوامل تأثیرگذار بر انگیزش تحصیلی، شکل گیری هویت حرفه ای و رضایت آنان از مسیر معلمی است. این پژوهش با هدف توصیف تجربه زیسته دانشجومعلمان از این شکاف در بستر دانشگاه فرهنگیان انجام شده است. روش شناسی: پژوهش با رویکرد کیفی از نوع پدیدارشناسی توصیفی انجام شد. مشارکت کنندگان شامل ۱۲ دانشجومعلم (زن و مرد) از دو پردیس دانشگاه فرهنگیان در کرمانشاه بودند که با روش نمونه گیری هدفمند ملاک محور و استفاده از قاعده اشباع نظری داده ها انتخاب شدند. معیارهایی چون تنوع رشته، ترم و جنسیت، مبنای انتخاب نمونه ها قرار گرفت. یافته ها: یافته ها نشان دادند که دانشجومعلمان انتظاراتی آرمانی درباره محیط دانشگاه، فضای حمایتی، روش های تدریس و هویت معلمی داشتند. تجربه واقعی آنان اغلب با این انتظارات ناهمخوان بود و به تجربه شکاف منجر شد. مواجهه با واقعیت های نهادی، نوعی بازتنظیم در انتظارات ایجاد کرد. همچنین عوامل مؤثری چون روایت های اطرافیان، تبلیغات رسمی، فضای مجازی و تجربه شخصی در شکل دهی انتظارات نقش داشتند. در سال نخست، چالش هایی مانند سازگاری نهادی، ابهام نقش، محدودیت رفاهی تجربه آنان را تحت تأثیر قرار داد. نتیجه گیری: شکاف انتظار–تجربه می تواند با کاهش انگیزش و رضایت همراه باشد؛ اما مواجهه میدانی برای برخی موجب بازتعریف نقش حرفه ای نیز شده است. مداخله در جهت مدیریت واقع بینانه انتظارات، بازآرایی برنامه درسی، ارائه ی حمایت های آموزشی و رفاهی در سال نخست تأکید می شود تا پیامدهای منفی شکاف انتظار–تجربه بر رشد حرفه ای دانشجومعلمان کاهش یابد.

پیشینه و اهداف: : در مناطق روستایی دوردست، کمبود امکانات تردد، «بیتوته» (اسکان شبانه روزی) معلمان را به راهکاری ضروری برای تداوم آموزش تبدیل کرده است. با وجود اهمیت موضوع، پژوهش جامعی در این باره وجود ندارد. این پژوهش با هدف شناسایی عوامل، ابعاد، راهبردها و پیامدهای بیتوته معلمان مدارس روستایی و ارائه مدلی مفهومی تدوین شده است. روش ها : این پژوهش کیفی با راهبرد نظریه داده بنیاد نظام مند (اشتراوس و کوربین) انجام شد. ۱۳ نفر از معلمان و کارشناسان اداری از طریق نمونه گیری هدفمند (حداکثر تنوع) انتخاب شدند. داده ها با مصاحبه های نیمه ساختاریافته گردآوری و طی سه مرحله کدگذاری (باز، محوری و انتخابی) تحلیل شدند. اعتباریابی از طریق بازبینی اعضا و ممیزی همتا صورت گرفت. یافته ها: مدل پارادایمی استخراج شده شامل شش مقوله است: ۱) شرایط علی (عوامل ساختاری-جغرافیایی، سازمانی و فردی)؛ ۲) پدیده محوری بیتوته (تجربه ای دوسویه از تعهد تا انزوا)؛ ۳) شرایط زمینه ای (دوگانگی فرهنگی روستا و محرومیت های زیرساختی)؛ ۴) شرایط مداخله گر (مخاطرات ایمنی و ناکارآمدی اداری)؛ ۵) راهبردها (کنشگرانه نظیر تاب آوری و اجتنابی نظیر تلاش برای انتقال)؛ ۶) پیامدها که شامل دستاوردهای مطلوب (رشد حرفه ای و پیوند عمیق معلم-دانش آموز) و نامطلوب (فرسودگی روانی-جسمانی و تمایل به ترک خدمت) است. نتیجه گیری: بیتوته شمشیری دولبه است؛ در غیاب حمایت سازمانی و زیرساخت های اولیه به فرسودگی می انجامد، اما پتانسیل بالایی برای رشد حرفه ای دارد. سیاست گذاران آموزش وپرورش باید با تامین تجهیزات رفاهی-ایمنی و بازنگری نظام تشویقی، این تجربه را به فرصتی برای تحقق عدالت آموزشی تبدیل کنند.