حسن دارابی

جهان معاصر با بحران های زیست محیطی، گسست های فرهنگی و چالش های شهرنشینی روبه رو است، از این رو بازاندیشی در طراحی منظر شهری به ضرورتی فلسفی، اخلاقی و عملی بدل شده است. رویکردهای سنتی طراحی منظر که عمدتاً بر کنترل و سلطه بر طبیعت استوارند، قادر به مواجهه با این تحولات نیستند. این پژوهش نقش مفاهیم کلیدی ژیل کلمان، از جمله «باغ در حرکت»، «باغ سیاره ای» و «منظر سوم» را در جهت گیری به سمت طراحی منظر شهری پایدار تحلیل می کند. مطالعه حاضر از روش تحقیق کیفی به همراه رویکردهای شناخت شناختی، تفسیری و نشانه شناسانه استفاده می کند. داده ها از طریق تحلیل محتوای آثار و نقاشی های کلمان، بررسی تاریخی تحولات منظر در فرانسه و تحلیل پروژه های اجراشده، شامل پارک آندره سیتروئن، باغ موزه ی کوی برانلی، پایگاه زیردریایی سن نازر و جزیره دربورانس جمع آوری شدند. یافته ها نشان می دهند که منظر در دیدگاه کلمان، فرایندی زنده و پویا است که بر هم زیستی انسان و طبیعت، پویایی اکولوژیکی و خلاقیت بازآفرینی فضاهای رهاشده تأکید دارد. درک این مفاهیم می تواند مبنای نظری و عملی برای طراحی منظر شهری پایدار باشد و همزمان پاسخگوی نیازهای عملکردی و ارزش های فرهنگی، زیبایی شناختی و اخلاقی باشد. شناخت شناسی مفاهیم کلمان می تواند در مواجهه با بحران های زیست محیطی معاصر به عنوان الگویی الهام بخش برای طراحی منظر شهری عمل کند .الگویی که با باززنده سازی زمین های رهاشده، تقویت زیرساخت های سبز، ارتقای آگاهی و مسئولیت پذیری اکولوژیکی، افق های نوینی برای برنامه ریزی شهری پایدار می گشاید.

خدمات فرهنگی اکوسیستم مؤلفه ای پیچیده و ذهنی است که بر کیفیت زندگی، انسجام اجتماعی و حفظ تنوع فرهنگی اثرگذار است. ضمن این که ارزیابی خدمات فرهنگی اکوسیستم در مناطق خشک و بیابانی اغلب تحت تأثیر سوگیری به سمت معیارهای توسعه یافته برای اکوسیستم های معتدل و شهری قرار دارد. این پژوهش با هدف شناسایی، تحلیل و اولویت بندی معیارهای ارزیابی خدما ت فرهنگی متناسب با ویژگی های طبیعی و فرهنگی مناطق بیابانی، به ویژه در بافت ایران، انجام شد. منابع مورد نیاز با استفاده از روش مرور سیستماتیک و پروتکل پریسما، 80 مقاله ISI از پایگاه های Web of Science و Scopus انتخاب و با نرم افزار مکس کیودا تحلیل شدند. همچنین، از VOSviewer برای تحلیل علم سنجی 500 مقاله استفاده شد. 80 مقاله ISI منتخب بین سالهای (2000–2025) با نرم افزار مکس کیودا 2024 تحلیل کیفی شدند. همچنین، 500 مقاله برای تحلیل علم سنجی با VOSviewer 1.6.18 مورد بررسی قرار گرفت. مدل توسعه یافته بر اساس نظرات کارشناسی و با روش AHP (فرآیند تحلیل سلسله مراتبی) توسعه یافت. تحلیل مکس کیودا نشان داد معیارهای «ارزش زیبایی شناختی» (%03/29) و «گردشگری» (%9/14) بیشترین فراوانی را در مطالعات جهانی دارند، اما در مناطق بیابانی اهمیت آنها کاهش می یابد. بر اساس روش AHP و نظر کارشناسان، مدل توسعه یافته پیشنهاد شد که در آن «میراث فرهنگی» (وزن=405/0)، «هویت و حس مکان» (0.283) و «ارزش های نمادین و مذهبی» (198/0) به عنوان محورهای اصلی شناسایی شدند. ضریب ناسازگاری (CR=0.0228) نشان دهنده سازگاری بالای قضاوت کارشناسی است. مدل توسعه یافته پیشنهادی، با تمرکز بر معیارهای بومی و غیرمرئی، چارچوبی عادلانه و کاربردی برای ارزیابی خدمات فرهنگی در مناطق بیابانی ارائه می دهد و می تواند به عنوان ابزاری مؤثر در برنامه ریزی و مدیریت پایدار این مناطق مورد استفاده قرار گیرد.