فرشته رهدار

جهان معاصر با بحران های زیست محیطی، گسست های فرهنگی و چالش های شهرنشینی روبه رو است، از این رو بازاندیشی در طراحی منظر شهری به ضرورتی فلسفی، اخلاقی و عملی بدل شده است. رویکردهای سنتی طراحی منظر که عمدتاً بر کنترل و سلطه بر طبیعت استوارند، قادر به مواجهه با این تحولات نیستند. این پژوهش نقش مفاهیم کلیدی ژیل کلمان، از جمله «باغ در حرکت»، «باغ سیاره ای» و «منظر سوم» را در جهت گیری به سمت طراحی منظر شهری پایدار تحلیل می کند. مطالعه حاضر از روش تحقیق کیفی به همراه رویکردهای شناخت شناختی، تفسیری و نشانه شناسانه استفاده می کند. داده ها از طریق تحلیل محتوای آثار و نقاشی های کلمان، بررسی تاریخی تحولات منظر در فرانسه و تحلیل پروژه های اجراشده، شامل پارک آندره سیتروئن، باغ موزه ی کوی برانلی، پایگاه زیردریایی سن نازر و جزیره دربورانس جمع آوری شدند. یافته ها نشان می دهند که منظر در دیدگاه کلمان، فرایندی زنده و پویا است که بر هم زیستی انسان و طبیعت، پویایی اکولوژیکی و خلاقیت بازآفرینی فضاهای رهاشده تأکید دارد. درک این مفاهیم می تواند مبنای نظری و عملی برای طراحی منظر شهری پایدار باشد و همزمان پاسخگوی نیازهای عملکردی و ارزش های فرهنگی، زیبایی شناختی و اخلاقی باشد. شناخت شناسی مفاهیم کلمان می تواند در مواجهه با بحران های زیست محیطی معاصر به عنوان الگویی الهام بخش برای طراحی منظر شهری عمل کند .الگویی که با باززنده سازی زمین های رهاشده، تقویت زیرساخت های سبز، ارتقای آگاهی و مسئولیت پذیری اکولوژیکی، افق های نوینی برای برنامه ریزی شهری پایدار می گشاید.

طراحی منظر سبز به عنوان یکی از رویکردهای نوین در پاسخ به چالش های محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی شهرهای معاصر، مستلزم چارچوبی یکپارچه و چندبُعدی برای ارزیابی پایداری است. مرور مطالعات موجود نشان می دهد که به رغم تعدد شاخص ها و مدل های بین المللی، هنوز چارچوبی جامع و بومی پذیر برای ارزیابی پایداری منظر که بتواند هم زمان سه بُعد محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی را پوشش دهد، وجود ندارد. این خلأ نظری و عملی سبب شده است، ارزیابی پروژه های طراحی منظر در ایران فاقد ساختاری نظام مند و قابل سنجش باشد. هدف اصلی پژوهش، تدوین چارچوبی شاخص محور برای ارزیابی منظر سبز با تأکید بر یکپارچگی سه بُعد محیط زیستی، اجتماعی و اقتصادی است. برای دستیابی به این هدف، پنج نمونه برجسته بین المللی شامل پارک هوتان شانگهای (چین)، سوپرکیلن (دانمارک)، مگی دیلی و بلت لاین وست ساید (ایالات متحد) و پارک سبز هوشمند کاشیوا نو ها (ژاپن) و یک نمونه بومی، پارک آب وآتش تهران، به صورت تطبیقی تحلیل شده اند تا امکان شناسایی شباهت ها، تفاوت ها و ظرفیت های بومی سازی فراهم شود. روش پژوهش بر مبنای تحلیل محتوای کیفی و با رویکرد قیاسی-استقرایی است. در گام نخست، جستجوی نظام مند در پایگاه های Scopus و Web of Science برای استخراج شاخص های مرتبط با ابعاد سه گانه پایداری انجام شد. در گام دوم، پروژه های منتخب براساس معیارهایی چون تنوع جغرافیایی، اقلیمی و نوآوری طراحی، تحلیل محتوایی شدند. شاخص ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی طبقه بندی شدند تا چارچوب مفهومی هدف-شاخص-راهبرد شکل گیرد. در نهایت، یافته ها با نظر خبرگان و چارچوب های جهانی مانند (LSA، MEA و SITES) تطبیق داده شدند تا اعتبار و قابلیت کاربرد چارچوب تأیید شود. نتایج نشان می دهد در پروژه های بین المللی، بُعد محیط زیستی و به ویژه شاخص هایی نظیر اتصال زیست گاهی، مدیریت منابع آب و کیفیت زیست گاه اهمیتی بیشتر دارد؛ در حالی که در نمونه بومی، شاخص های اجتماعی مانند مشارکت جامعه و سرمایه اجتماعی پررنگ تر هستند. یافته ها همچنین بیانگر کمبود انسجام زیست گاهی و ضعف در مدیریت آب در پروژه های داخلی است. نوآوری پژوهش در ادغام استقرایی شاخص ها از ادبیات و پروژه های اجراشده، همراه با انسجام قیاسی بر پایه چارچوب های جهانی و بومی سازی در بستر ایران است. چارچوب پیشنهادی می تواند به عنوان ابزاری تحلیلی و راهبردی برای معماران منظر، مدیران شهری و سیاست گذاران در مسیر توسعه پایدار استفاده شود. پیشنهاد می شود پژوهش های آتی با به کارگیری روش های میدانی و مشارکتی، این چارچوب را اعتبارسنجی و بهینه سازی کنند.