محمدحسین پژمان فر

هدف: آموزش اخلاق در دوره ابتدایی به عنوان یکی از ارکان اساسی تربیت اسلامی، نقش مهمی در شکل گیری شخصیت و رفتار دانش آموزان ایفا می کند. بررسی محتوای کتاب های درسی دینی کشورهای اسلامی می تواند الگوهای موثری برای بهبود نظام آموزشی ایران ارائه دهد لذا هدف این پژوهش تحلیل محتوای آموزش اخلاق در دوره ابتدایی عربستان سعودی و عراق است. روش: این مطالعه با روش تحلیل محتوای کیفی در کتاب های درسی دینی دوره ابتدایی عربستان سعودی («الدراسات الإسلامیه»، ویرایش 2023) و عراق («القرآن الکریم و التربیه الاسلامیه»، ویرایش 2024) انجام شد. نمونه گیری به صورت هدفمند انجام و کتاب های درسی پایه های اول تا ششم ابتدایی دو کشور به دلیل اهمیت فرهنگی و مذهبی آن ها انتخاب شدند. داده ها از طریق تحلیل دقیق متن، تصاویر و فعالیت های کتاب ها جمع آوری و با کدگذاری توسط پژوهشگران و دو متخصص به صورت مستقل تحلیل شد تا دقت و جامعیت مطالعه تضمین شود. یافته ها: در عربستان، آموزش اخلاق بر آداب اجتماعی مانند سلام کردن، نظافت و احترام به دیگران، اعمال مناسکی مانند اذکار و سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله متمرکز است و از شگرد های محتوایی مانند رنگ آمیزی متن، مکالمه دونفری، داستان گویی، تصاویر واقعی، QR code و یادگیری برای عمل استفاده می شود، اما توجه به فضائل باطنی مانند ایثار و شهادت محدود بوده و شگرد هایی مانند شعر کمتر به کار رفته اند. در عراق، محتوای اخلاقی شامل آداب اسلامی (مانند آداب غذا خوردن و سلام دادن)، مفاهیم اخلاقی (مانند صداقت، ایثار، عفت و پرهیز از غیبت) و سیره پیامبر صلی الله علیه وآله و شخصیت های اسلامی است که با شگرد هایی نظیر داستان گویی، موعظه، حفظ، نقاشی، شعر، مثال و تکمیل جای خالی ارائه می شود. نتیجه گیری: یافته های این پژوهش می تواند برای بهبود محتوای اخلاقی کتاب های درسی ایران با تأکید بر تقویت سیره نبوی، توسعه مهارت های اجتماعی و بهره گیری از شگرد های متنوع تألیفی مفید باشد.