محمدحسین فایضی

چکیده گسترده مقدمه و اهداف: اصول تربیتی، گزاره های تجویزی هستند که از مبانی تربیتی نشئت می گیرند و به مربی کمک می کنند تا فعالیت های لازم برای دستیابی به اهداف تربیتی را شناسایی کند (مصباح یزدی و دیگران، 1390، ص297). بنابراین، تسلط مربی بر این اصول و به کارگیری آنها ضروری است. یکی از اصول کلیدی در فرایند تربیت انسان، اصل تدریج است. در حوزه تربیت اخلاقی و دینی، اصل تدریج به عنوان روشی مؤثر در تغییر رفتار و ترک معاصی مطرح می شود. این اصل به ویژه زمانی که افراد در سطوح مختلفی از گناه و معصیت قرار دارند، به کار گرفته می شود و ادعا می شود که ترک تدریجی گناهان می تواند راهی مؤثر برای اصلاح فرد باشد. با این حال، یک چالش اساسی وجود دارد: آیا به کارگیری تدریج در ترک معاصی می تواند به معنای مجاز بودن ارتکاب معصیت در مراحل اولیه این فرایند تلقی شود؟ به عنوان مثال، فردی که به شرب خمر مبتلا است، اگر بخواهد به صورت تدریجی این عادت را ترک کند، در مراحل ابتدایی هنوز به ارتکاب این گناه ادامه می دهد. این وضعیت نه تنها با ظاهر آموزه های دینی و فقهی در تضاد است، بلکه می تواند به توجیه رفتارهای نادرست و کاهش اهمیت عمل صالح منجر شود. همچنین، در مورد ترک واجبات نیز، مانند ترک نماز، تدریج می تواند به معنای جواز ترک واجب در مراحل اولیه تلقی گردد. بنابراین، این سؤال مطرح می شود که آیا می توان با استناد به اصل تدریج، از انجام گناه و معصیت در مراحل اولیه چشم پوشی کرد، یا اینکه باید به ترک معصیت و انجام واجبات به طور دفعی و بدون تسامح نگریست؟ این مقاله به بررسی این چالش و تأثیرات آن بر فرایند تربیت اخلاقی می پردازد. روش تحقیق: روش تحقیق در این مقاله به صورت اسنادی پیاده سازی می شود. برای بررسی مسئله تدریج در ترک معصیت، ابتدا مروری اجمالی بر ادله شرعیِ مشروعیت بخش به این رویکرد ضروری است. پس از این مرحله، لازم است معیارتدریج در انجام تکالیف شرعیِ الزامی شامل وجود ضرورت عدم توان تعیین گردد تا امکان انطباق آن با فرایند تدریجیِ ترک گناه فراهم شود. سپس معیارهای تشخیص عدم تواناییِ واقعی در ترک فوریِ گناه تحلیل می گردد. درنهایت با تکیه بر این مقدمات، حکم شرعیِ تدریج مبتنی بر ادله فقهی و نیز طراحی الگوی اجراییِ شامل راهکارهای پیش از ضرورت تدریج در ترک معصیت و پس از آن تبیین می شود که این امر امکان پاسخگویی منظم و جامع به مسئله را فراهم می آورد. هدف تحقیق: هدف از این تحقیق، ارائه راه حل های کاربردی به مربیان در حوزه تربیت اخلاقی در مواجهه با مسئله تدریج در ترک معصیت بوده است. این تحقیق به دنبال فراهم کردن ابزارها و راهنمایی هایی برای کمک به مربیان بوده تا با استفاده از اصل تدریج، در فرایند تربیت اخلاقی، به بهبود وضعیت متربیان بپردازند و چالش ها را به نحو مؤثری مدیریت کنند. یافته های تحقیق : یافته های پژوهش نشان می دهند که اصل تدریج به صورت کلی با استناد به نزول تدریجی قرآن، تشریع مرحله ای احکام (مانند تحریم شراب)، مفهوم تزکیه در آیه ۲۱ سوره نور به عنوان فرایندی تدریجی، و سنت عملی پیامبرn در اصلاح عادات جاهلی، قابل اثبات است. البته تدریج در ترک معصیت به علت مخالفت آن با احکام اولیه، تنها تحت «عنوان ضروری» جایز است؛ یعنی زمانی که ترک دفعی برای متربی غیرممکن باشد. در حقیقت این ضرورت مربوط به احکام ثانویه است که محدود به شرایط ویژه ای مانند عسر و حرج، اضطرار یا عدم توانایی عملی مکلف خواهد بود. در تشخیص معیار عسر و حرج، ملاک اصلی «عموم مردم در شرایط مشابه» است نه تمایلات فردی، و نوع فعل و درجه اهمیت آن (مانند مسائل مرتبط با جان، مال یا ناموس) نقش تعیین کننده دارد به گونه ای که افعالی مانند قتل، زنا یا دزدی حتی در سخت ترین شرایط نیز مشمول عذر عسر و حرج نمی شوند. سوءاختیار در ایجاد شرایط حرج آور (مانند عادت عمدی به گناه) اگرچه به دلیل ناتوانی در ترک فعل حرام، مانع تنجز تکلیف می شود، اما استحقاق عقاب همچنان برای فرد باقی است. از آنجا که تدریج در ترک معصیت به عنوان آخرین راهکار تربیتی برای مربی مجاز است، مربی پیش از کاربست تدریج به سراغ راهکارهای ترک یکباره گناه توسط متربی می رود. راهکارهای پیش از کاربست تدریج در ترک معصیت شامل افزایش حد توان متربی برای ترک یکباره معصیت می شوند که در بعد انگیزشی آن می توان به مواردی همچون شناسایی علاقه های متربی و استفاده از آن، استفاده از الگوهای مثبت و انگیزه بخشی مادی و معنوی اشاره کرد. اگر متربی در ترک یکباره گناه موفق نشود، مربی به عنوان آخرین راه به توصیه های تدریجی برای ترک معصیت روی می آورد. یافته های پژوهش در بخش شیوه کاربست تدریج در ترک معصیت نشان می دهند که رویکرد تدریجی در ترک معصیت به عنوان راهکاری جایگزین در شرایط ضروری، با طراحی گام های عملی متناسب با ظرفیت های فردی متربی، ضمن حفظ قاطعیت در حرام بودنِ اصل گناه، از شیوه «نهی محور» به جای «اجازه محور» استفاده می کند تا همسو با احکام الهی، از تقلیل گرایی در مواجهه با معصیت جلوگیری نماید. این روش با محدودسازیِ کاربست تدریج به موارد اضطراری و پرهیز از هرگونه القای شبهه همراهی با گناه، این دو اصل بنیادین را در اجرای خود لحاظ می کند و در نهایت با تکیه بر محرکِ توبه به عنوان موتور محرکه تداوم فرایند ترک، انگیزه درونی متربی را در مسیر اصلاح رفتاری تقویت می نماید. پیشنهادها: پژوهش حاضر با شناسایی محورهای کلیدی توسعه پذیر، افق های جدیدی را برای مطالعات آتی ترسیم می کند. تحلیل رابطه گناهان با الگوهای تدریجی ترک معصیت و بررسی تفاوت های ماهوی میان انواع معاصی و تأثیر آنها بر کیفیت فرایند تدریجی، به عنوان گام نخست در این مسیر مطرح می شود. سنجش تأثیر شاخصه های روانشناختی متربیان از جمله تاب آوری و سبک های یادگیری بر پذیرش مراحل تدریجی، به عنوان محور مکمل این پژوهش، امکان طراحی مداخلات تربیتی شخصی سازی شده را فراهم می آورد. در حوزه فناوری، طراحی سیستم های دیجیتال همسو با آموزه های دینی مانند پیاده سازی سامانه های هوشمند یادآور توبه و پلتفرم های ثبت پیشرفت روزانه، امکان رصد دقیق فرایند اصلاح رفتاری را مهیا می سازد. در پایان، صمیمانه از زحمات و همکاری های ارزشمند استاد هادی حسینخانی در حوزه های تربیتی و نیز استاد سید مصطفی حسینی نسب در بخش های اجتهادی و فقهی این پژوهش تشکر و قدردانی می نمایم. راهنمایی های دقیق و دانش عمیق این اساتید گرانقدر، نقش بسزایی در تکمیل و ارتقای کیفی مقاله حاضر ایفا نمود.

هرچند وجدان اخلاقی که وجود آن برای همه بدیهی به نظر می رسد، اما ابهام در چیستی آن مانع عمده ای در استفاده از این ظرفیت شگرف، برای رشد اخلاقی به شمار می آید. ازاین رو، تحلیل دیدگاه اندیشمندان تأثیرگذاری چون علامه مصباح دراین باره ضروری است. این پژوهش آثار ایشان را با روش توصیفی و تحلیلی بررسی کرده و دیدگاه وی درباره چیستی وجدان اخلاقی را تحلیل می کند. یافته ها نشان می دهد که از نظر علامه مصباح، وجدان اخلاقی نه قوه ای مستقل، بلکه مفهومی فلسفی است که از تعامل نظام های عقلانی و عاطفی در بستر نبود موانع شکل می گیرد. وجدان اخلاقی استعدادی است هدایت پذیر و نیازمند پرورش عقلانی و وحیانی است. بر اساس این تحلیل، نسبت انکار کلی وجدان اخلاقی یا تساوی آن با عقل به دیدگاه علامه مصباح نادرست است.

مقدمه و اهداف: هدف اصلی نهاد حوزوی و روحانیت، هدایت مردم براساس معارف دینی است. در این مسیر، تربیت اخلاقی به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای تحقق این هدف شناخته می شود. تربیت اخلاقی، علمی است که به دنبال پیاده سازی و عملی کردن آموزه های اخلاقی در زندگی افراد است (علیزاده، ۱۳۹۹). با توجه به نقش محوری این دانش در رسالت حوزه علمیه، بررسی سیر تحولات آن در طول یک سده اخیر، به ویژه در حوزه علمیه قم، ضروری به نظر می رسد. این مقاله با هدف پاسخ به این پرسش ها تدوین شده است: دانش تربیت اخلاقی در یک قرن گذشته چه تطوراتی را تجربه کرده است؟ عوامل مؤثر بر این تحولات کدام اند؟ و مهم ترین آثار و متون این حوزه در این دوره کدام است؟ این پژوهش با تمرکز بر آثار مکتوب (کتاب و مقاله) منتشر شده توسط حوزویان یا مراکز حوزوی در قم، سیر تحولات را در دو دوره متمایز تحلیل می کند: دوره زمینه سازی (پیش از انقلاب اسلامی) و دوره شکوفایی (پس از انقلاب اسلامی). در دوره اول، با وجود تمرکز بر فقه و اصول، بنیادهای اولیه برای توسعه دانش اخلاق و تربیت اخلاقی توسط شخصیت هایی همچون میرزا جواد ملکی تبریزی، شیخ عباس قمی و امام خمینیe فراهم شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حوزه وارد دوره جدیدی شد که با گسترش نهادهای پژوهشی و آموزشی، تخصصی شدن علوم اسلامی و افزایش چشمگیر تألیفات، به شکوفایی دانش تربیت اخلاقی انجامید. روش پژوهش: روش پژوهش در این مقاله، ترکیبی از تحلیل تاریخی و تحلیل محتوا است. در بخش تاریخی، تحولات نهادی و آموزشی حوزه علمیه قم در دو دوره پیش و پس از انقلاب اسلامی بررسی می شود تا بستر و زمینه های پیدایش و تطور دانش تربیت اخلاقی مشخص گردد. در بخش تحلیل محتوا، آثار شاخص و کلیدی نویسندگان حوزوی و مراکز پژوهشی وابسته به حوزه مورد بررسی دقیق قرار می گیرد. ملاک اصلی در شناسایی این آثار، هویت حوزوی نویسندگان و یا هویت حوزوی مراکز آموزشی و انتشارات است. یافته ها: یافته های این پژوهش نشان می دهد که دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، از یک مرحله زمینه سازی به مرحله شکوفایی تغییر یافته است. دوره زمینه سازی (پیش از انقلاب): در این دوره، دانش تربیت اخلاقی به صورت مستقل وجود نداشت و مباحث آن مندرج در دانش اخلاق کلی مطرح می شد. با این حال، سه شخصیت کلیدی نقش بسزایی در زمینه سازی برای آینده این دانش ایفا کردند: میرزا جواد ملکی تبریزی: ایشان با آثاری همچون «اسرار الصلاه» و «المراقبات»، به صورت ضمنی به مبانی و روش های تربیت اخلاقی، مانند مراقبه و توجه به اوقات پرداختند. نوآوری ایشان در تأکید بر تأثیر ایام و مناسبت های خاص بر تربیت سالک، قابل توجه است. شیخ عباس قمی: آثار ایشان مانند «سفینه البحار» و «مقامات العلیه» نمونه های مهمی از اخلاق روایی با رویکرد تربیتی هستند. شیوه چینش روایات و بیان حکایات برای تأثیرگذاری بر مخاطب، از نوآوری های ایشان محسوب می شود. امام خمینیe: ایشان با آثاری مانند «شرح چهل حدیث»، مباحث تربیت اخلاقی را با رویکردی عمیق و کاربردی مطرح کردند. تأکید بر جهاد با نفس و استفاده از روش دیالوگ درونی و همزادپنداری عالمانه برای نقد درونی مخاطب، از ویژگی های بارز آثار ایشان است. دوره شکوفایی (پس از انقلاب): پس از انقلاب اسلامی، دانش تربیت اخلاقی با ظهور عوامل زیر به یک حوزه مستقل و پویا تبدیل شد: تأثیر فضای اجتماعی-سیاسی: حضور حوزویان در مناصب مدیریتی و اجتماعی، نیاز به تولید محتوای کاربردی را افزایش داد. تخصص گرایی در علوم اسلامی: تأسیس رشته های تخصصی مانند «فلسفه اخلاق» و «تربیت اخلاقی» در مقاطع مختلف، زمینه را برای پژوهش های عمیق تر فراهم آورد. پیدایش نهادهای تخصصی: مراکز پژوهشی و آموزشی مانند مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیe، پژوهشکده اخلاق و معنویت و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، نقش مهمی در تولید آثار علمی در این زمینه ایفا کردند. براساس یافته های این پژوهش، مراکز حوزوی پس از انقلاب اسلامی نقش مهمی در تولید آثار علمی در زمینه تربیت اخلاقی ایفا کرده اند.  مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینیe با بیش از ۷۰ اثر، در صدر این مراکز قرار دارد. پس از آن، پژوهشکده اخلاق و معنویت و گروه علوم تربیتی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه هر کدام با بیش از ۲۵ و ۲۲ اثر، جایگاه بعدی را به خود اختصاص داده اند.  گروه مدرسی اخلاق دانشگاه معارف اسلامی با بیش از ۲۲ اثر و جامعه المصطفی العالمیه با بیش از ۱۸ اثر نیز از دیگر مراکز فعال در این زمینه هستند. همچنین، مؤسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت نیز با ۲۰ پایان نامه، به این مجموعه اضافه می شود. این آثار در موضوعات زیر قابل دسته بندی هستند: مبانی و کلیات: آثاری چون «تربیت اخلاقی» (محمد داودی) و «درآمدی بر تربیت اخلاقی در اسلام» (مقداد یالجن)، به تبیین فلسفه و چهارچوب نظری این دانش پرداختند. مقالاتی مانند «جایگاه قرب الهی در تربیت اخلاقی» (موسوی نسب و زینلی) و «کرامت انسانی زیربنای تربیت اخلاقی» (حاجی علیان و دیگران)، به مبانی و اصول این دانش از منظر اسلام می پردازند. مراحل تربیت: آثاری مانند مقاله «مراحل تربیت اسلامی» (سید علی حسین زاده) به بررسی مراحل رشد متربی و تناسب روش ها با ظرفیت او می پردازند. روش ها و راهبردها: آثاری مانند «روش های تربیت اخلاقی در المیزان» (فقیهی) و «طراحی الگوی دسته بندی روش های تربیت اخلاقی» (فقیهی)، روش های کاربردی این دانش را مورد تحلیل قرار داده اند. تربیت اخلاقی گروه های سنی: آثاری مانند «تربیت اخلاقی در دوره کودکی» (نجفی و پوریزدی) و «مراحل تربیت اخلاقی کودک با تأکید بر منابع اسلامی» (خیری و دیگران) بر روی گروه های سنی خاص تمرکز کرده اند. بحث و نتیجه گیری: این پژوهش نشان می دهد که تطور دانش تربیت اخلاقی در حوزه علمیه قم، یک سیر تدریجی و نظام مند را طی کرده است. در دوره پیش از انقلاب، با وجود عدم وجود یک رشته یا دانش مستقل، بنیان های نظری و عملی این حوزه توسط اساتید برجسته پی ریزی شد. این دوره، بیشتر بر "تهذیب عملی" و "روش های تربیتی فردی" تأکید داشت. با پیروزی انقلاب اسلامی، تحول ساختاری در حوزه و جامعه، زمینه را برای "نظام مند شدن" و "تخصصی شدن" دانش تربیت اخلاقی فراهم کرد. استقلال این دانش از اخلاق نظری و تأسیس نهادهای تخصصی، امکان تولید آثاری را فراهم آورد که به صورت متمرکز به مباحث مبانی، مراحل، روش ها و مسائل کاربردی تربیت اخلاقی پرداختند. این یافته ها نشان می دهد که حوزه علمیه قم با درک نیازهای جامعه، به سمت تولید علمی کاربردی و پاسخگو حرکت کرده است. با این حال، ضرورت ادامه این روند و توجه بیشتر به مسائل جدید جامعه، مانند تربیت اخلاقی در فضای مجازی و مسائل نوظهور اجتماعی، به عنوان چالش های آینده این دانش مطرح می شود. این پژوهش با ترسیم این سیر تاریخی، به شناخت ظرفیت های موجود و شناسایی خلأهای آینده در این دانش کمک می کند و راه را برای برنامه ریزی های آتی در حوزه علمیه هموار می سازد.