الهه گلی

ایجاد حکومت دینی تمدن ساز یکی از دغدغه های اساسی جوامع اسلامی در عصر حاضر است. در این میان، قرآن کریم با ارائه الگوهای عینی از حکمرانی الهی، می تواند راهنمایی نظری و عملی برای تحقق این آرمان باشد. سوره یوسف(ع) از برجسته ترین نمونه هایی است که در قالب روایتی تاریخی، الگویی منسجم از حکومت دینی را ترسیم می کند و پیوندی میان ایمان، عقلانیت و مدیریت اجتماعی برقرار می سازد. این پژوهش با روش توصیفی و تحلیلی و با تمرکز بر آیات کلیدی این سوره انجام شده است. یافته ها نشان می دهد سوره یوسف تصویری منسجم از حکومت دینی تمدنی عرضه می کند که بر عدالتِ اقتصادی در مدیریت و توزیعِ منابع، مدیریتِ بحران با آینده نگری و سازمان دهیِ اداری، و رهبریِ اخلاقیِ مبتنی بر عفو، صداقت و وفاداری به وحی استوار است؛ تعاملِ این مؤلفه ها صورتی از ولایتِ کارآمد را نشان می دهد که از سطحِ توصیه های اخلاقی فراتر می رود و استعدادِ نهادسازی دارد. حدودِ پژوهش آن است که چارچوبِ حاضر بر سوره یوسف مبتنی است؛ ازاین رو تعمیمِ آن به مدلِ عامِ قرآنی نیازمندِ اعتبارسنجیِ میان سوره ای و توسعه مقایسه ای در پژوهش های آتی است. این چارچوب می تواند مبنایی برای نظریه پردازی در حکمرانیِ دینی و سیاست گذاریِ فرهنگی در تمدنِ نوینِ اسلامی فراهم آورد.

إن مفهوم الفتنه فی نهج البلاغه، ولا سیما فی الخطب المتعلقه بواقعه الجمل، یعکس خطابا متعدد الطبقات للإمام علی (علیه السلام) فی مواجهه تحریف الحقیقه، وخداع النخب، ومنح الشرعیه الزائفه للسلطه. تهدف هذه الدراسه إلى الکشف عن تمثیل الفتنه فی خطبتین محوریتین من نهج البلاغه: الخطبه الثالثه والخطبه السابعه والعشرون، بالاعتماد على نموذج تحلیل الخطاب النقدی لنورمن فرکلاف، وفی إطار المستویات الثلاثه للتحلیل: وصف النص، وتأویل الخطاب، والتفسیر الاجتماعی. فی المستوى الأول، یوظف الإمام علی (علیه السلام) الاستعارات الحسیه مثل «الشوکه فی العین» و«العظم فی الحلق»، والأفعال الماضیه ذات الطابع الکاشف، والتقابلات الدلالیه من قبیل «الحق/ الباطل» و«الدین/ الدنیا»، لیجعل من اللغه أداه فاعله للمقاومه والفضح. أما فی المستوى الثانی، فتمثل هذه الخطب الخطاب العلوی بوصفه فعلا نقدیا ینفی شرعیه الناکثین، ومن ذلک قوله: «فقد قامت الفئه الباغیه»، الدال على تعبئه قوى الحق فی مواجهه الباطل. وفی المستوى الثالث، تحلل الخلفیات التاریخیه والقبلیه والإیدیولوجیه للفتنه، من حادثه السقیفه إلى واقعه الجمل، بوصفها السیاق الاجتماعی لتکون هذا الخطاب، کما فی قوله: «ولکن دعاهم الوطر...» الکاشف عن الدوافع الدنیویه للخصوم. تتجلى أصاله هذه الدراسه فی أنها لأول مره تتناول الخطب المتعلقه بحرب الجمل من منظور المقاربه الثلاثیه لفرکلاف، مبینه بذلک الأبعاد اللغویه والایدیولوجیه والتاریخیه للفتنه ضمن إطار تحلیلی متکامل. وبناء على ذلک، یمکن اعتبار نهج البلاغه أنموذجا فاعلا لتحلیل الخطابات السیاسیه المأزومه فی التراث الإسلامی.

تأویلات اهل بیت (علیهم السلام) به عنوان وارثان علم نبوت و مفسران حقیقی قرآن، نقش کلیدی در تبیین لایه های باطنی آیات قرآنی ایفا می کنند و مفاهیمی همچون ولایت، هدایت، و استمرار نبوت را آشکار می سازند. این پژوهش با هدف بررسی تأویلات اهل بیت (ع) درباره مقام ولایت در آیات منتخب سوره های طه و مریم و تحلیل جایگاه آن ها در پیوند میان قرآن، نبوت، و هدایت امت اسلامی انجام شده است. روش این مطالعه، تحلیلی–توصیفی است و با استفاده از منابع تفسیری و حدیثی معتبر، به طبقه بندی تأویلات اهل بیت (ع) در قالب های معنوی-رمزی، تشبیهی-تمثیلی، مصداقی، و جری و تطبیق پرداخته است. نتایج پژوهش نشان می دهد که تأویلات اهل بیت (ع) عمق مفاهیم ولایی آیات را روشن کرده و ولایت را به عنوان یکی از ارکان اساسی هدایت الهی و استمرار رسالت انبیا معرفی می کنند. این پژوهش تأکید دارد که بدون بهره گیری از تأویلات اهل بیت (ع)، درک معارف قرآنی ناقص خواهد بود. همچنین، این تأویلات ارتباط میان مقام ولایت و مفاهیمی همچون عصمت، قرب الهی، و هدایت امت را در تمامی ابعاد روشن ساخته و به تبیین جایگاه ولایت به عنوان محور هدایت بشر کمک کرده است.