امین محتاج الله یزدی

طرح جامع 1386 تهران به عنوان یکی از تلاش های شاخص در برنامه ریزی شهری ایران، با هدف عبور از ناکامی های طرح های پیشین و با اتخاذ رویکردی نوین، تدوین شد. این پژوهش به تبیین چالش ها و نارسایی های این برنامه و دسته بندی راهکارهای پیشنهادی برای ارتقای آن بر اساس پژوهش های گذشته می پردازد. این مطالعه با بهره گیری از روش مرور نظام مند، ۱۲۳ سند علمی مرتبط منتشرشده بین سال های ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۲ را مورد بررسی قرار داد. داده ها بر اساس چارچوبی تحلیلی متمرکز بر قوت ها و ضعف های فرایند تهیه، محتوا، تصویب، پایش، موانع اجرایی و راهکارهای تحقق پذیری استخراج شدند. تحلیل داده ها با ترکیب روش های مرور نظام مند به منظور شناسایی فراوانی و فراترکیب مبتنی بر تحلیل محتوا و کدگذاری سه مرحله ای انجام گرفت. تحلیل کمی نشان داد در مطالعات پیشین، تأکید بیشتری بر ضعف های طرح (۶۰ درصد کدها) نسبت به قوت های آن (۷ درصد) وجود داشته است و راهکارهای پیشنهادی حدود ۳۲ درصد کدها را شامل می شوند. ضعف های محتوایی (به ویژه کالبدی)، مدیریتی و فرایندی بیشترین فراوانی را در میان انتقادها داشتند. تحلیل کیفی آسیب های اصلی را در سه دسته ضعف های فرایندی (شکست نهادسازی، ناهماهنگی، مشارکت ناکافی، انتخاب مشاور)، محتوایی (فقدان مبنای نظری، داده های ناکافی، بی توجهی به مسائل کلیدی همچون حریم و مسکن، ناسازگاری درونی) و مدیریتی (عدم همکاری بین بخشی، مشکلات مالی، نظارت ناکافی) طبقه بندی کرد. راهکارهای پیشنهادی نیز عمدتاً بر اصلاحات محتوایی (توجه به محیط زیست، میراث، مسکن، عدالت)، اصلاحات فرایندی (شفافیت در انتخاب مشاور، تدوین متدولوژی واحد، پایگاه داده، مشارکت واقعی) و تقویت سازوکارهای اجرایی و نظارتی (نهادسازی پایدار، تأمین مالی، الزامات قانونی، پایش مستمر) تأکید دارند.

TOD به عنوان یکی از پارادایم های شهرسازی، در کانون مدیریت شهری تهران قرار گرفته است. این رویکرد که بر اصولی همچون افزایش تراکم، اختلاط کاربری و پیاده محوری استوار است، نویدبخش کاهش وابستگی به خودرو و ارتقای کیفیت زیست شهری است. با این حال، دیدگاه متخصصان، بیانگر وجود چالش هایی در تفسیر اهداف TOD در رویکردهای اجرایی است. پژوهش به دنبال آن است که بفهمد این مفهوم در ذهن تصمیم گیران تهران چگونه تفسیر می شود و چه تفاوتی با مبانی نظری آن دارد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل مضمون و بر اساس مصاحبه های عمیق با هشت تن از متخصصان به واکاوی این موضوع می پردازد. یافته ها نشان می دهد متخصصان درک روشنی از اصول TOD، یعنی ایجاد شهری فشرده، پیاده محور و باکیفیت زندگی بالا دارند. اما این آرمان تحت الشعاع تفاسیر نادرست قرار گرفته و مفهوم «توسعه» به «کسب درآمد از تراکم» فروکاسته شده است. ریشه این تحریف، در رویکرد منفعت محور و سیاست های مدیریتی نهفته است که TOD را نه یک راهبرد شهرسازی، بلکه ابزاری برای کسب درآمد و تأمین مالی پروژه های دیگر می بیند. این رویکرد ابزاری با چالش های ساختاری و موانع اجرایی، از جمله مشکلات حقوقی، اشباع زیرساخت ها و تضاد با اسناد بالادستی مواجه است، مسیر نادرست، به جای تحقق اهداف، به پیش بینی پیامدهای منفی اجتماعی و اقتصادی منجر شده است؛ از جمله تشدید نابرابری و خدشه دار شدن هویت محلات. در نهایت، این عوامل به چشم انداز بدبینانه و پیش بینی شکست طرح در رسیدن به اهداف خود منجر می شود، به گونه ای که میراث آن نه یک شهر کارآمد، بلکه مجموعه ای از پروژه های ساختمانی گسسته خواهد بود.

سکونتگاه های غیررسمی، به عنوان یکی از چالش های پیچیده شهری در ایران، نیازمند رویکردهایی فراتر از مداخلات سنتی و کالبدی هستند. این پژوهش با تمرکز بر سکونتگاه غیررسمی کمپ B (شهرک شهید صباغان) در بندر امام خمینی، به کالبدشکافی دلایل شکست نظام مند پروژه های بازآفرینی در این منطقه می پردازد. روش تحقیق مبتنی بر تحلیل مبتنی بر نظریه زمینه گرا و تحلیل محتوای عمیق مصاحبه با سه گروه از کنشگران کلیدی (دولتی، متخصصان و ساکنان) و همچنین تحلیل فراوانی داده ها برای سنجش وزن موضوعی هر مقوله است. یافته های پژوهش نشان می دهد که کانون اصلی بحران، نه در مسائل اجرایی، بلکه در ریشه های عمیق مدیریتی نهفته است. بر اساس تحلیل فراوانی، مقوله حکمرانی ناکارآمد و گسست از زمینه با اختصاص ۴۱ کد باز، به عنوان مرکزی ترین بُعد شکست شناسایی شد. این مقوله که شامل آسیب شناسی در شناخت اولیه، رویکرد بالا-به-پایین و حذف مشارکت مردم است، بستر اصلی شکست را فراهم آورده. در رتبه دوم، پیامدهای چندبعدی ویرانگر با ۲۵ کد باز قرار دارد که در میان آن، «تخریب کالبدی» با ۱۱ کد، مشهودترین نتیجه این ناکارآمدی بوده است. جالب آنکه، مقوله ضرورت گذار پارادایمی ۱۰ کد باز از مقوله «فرآیندهای فرسایشی» (۹ کد باز) فراوانی بیشتری دارد که نشان دهنده تمایل شدید ذی نفعان به تغییرات بنیادین است. این مقاله نتیجه می گیرد که شکست پروژه، اساساً یک بحران پارادایمیک و مرتبط با الگوی حکمرانی است. لذا هرگونه مداخله مؤثر در آینده باید از راه حل های صرفاً تکنیکی فراتر رفته و بر اصلاح مدل حکمرانی به سوی رویکردی مشارکتی، زمینه مند و مردم محور متمرکز شود.

در دهه های اخیر، اصطلاح حق بر شهر در فلسفه و سپس در شهرسازی مورد توجه قرار گرفته است. حق بر شهر را می توان حق برخورداری شهروندان از فضای غنی فرهنگی تعریف کرد. برنامه های توسعه شهری می توانند سهم قابل توجهی در تحقق یا عدم تحقق این حق ایفا کنند. پرسش این است که چگونه می توان متوجه شد یک برنامه توسعه شهری تا چه اندازه مبتنی بر حق بر شهر تدوین شده است؟ به این منظور لازم است مقیاسی برای سنجش حق بر شهر در برنامه های توسعه شهری پیشنهاد گردد. پژوهش حاضر ضمن پیشنهاد یک مقیاس، با انتخاب دو سند (طرح جامع تهران و برنامه آمایش و توسعه پایدار پاریس)، به ارزیابی این حق می پردازد. رویکرد پژوهش، رویکردی اسنادی و تطبیقی است. ابتدا با بررسی مبانی نظری، چارچوبی برای سنجش حق به شهر ارائه شده و سپس با اتکا بر داده های برگرفته از دو سند و نتایج مصاحبه عمیق با متخصصان، بررسی تطبیقی دو سند انجام گرفته است. یافته های مقاله نشان می دهد که می توان حق بر شهر را در قالب یک طیف از «رفع تبعیض دینی و نژادی» تا «حق زندگی شهری» تبیین کرد. بررسی دو سند نشان می دهد که مفهوم حق بر شهر در طرح جامع تهران تقلیل یافته و با نگاهی کالبدگرایانه، حق شهروندان برای برخورداری از فضای باهویت و فرهنگ غنی را نادیده می گیرد. در مقابل، در برنامه پاریس، سطح بالاتری از حق بر شهر مورد توجه قرار گرفته و حق بر شهر در سطح «دسترسی برابر به موقعیت های اقتصادی و اجتماعی» در دستور کار قرار گرفته است. پیشنهاد این مقاله توجه بیشتر به وجوه غیرکالبدی و حقوق مختلف شهروندان در شرح خدمات برنامه، جمع سپاری و عرضه برنامه جهت قضاوت شهروندان و نخبگان پیش از تصویب و نیز جبران حقوق عامه تضییع شده در زمان بازنگری طرح جامع تهران است.