مصطفی صالحی ساروکلایی

با طرحِ این پرسش که منجی گرایی چیست؟، کوشیدیم منجی گرایی را به مثابه چشم داشت به عاملیّتی برای برون رفت از وضعیت، موردِ تحلیل قرار دهیم. بر این اساس، ابتدا از اهمیّتِ وضعیت هایی گفتیم که منجی گرایی در نسبت با آن ها جهت گیری می شود. سپس در وضعیت های مختلف، جهت گیری هایِ مختلفِ منجی گرایی را نشان دادیم. و در ادامه هم با اذعان به تفاوتِ جهت گیری ها، بر پایه همیشگی بودنِ «میلِ برون رفت از وضعیت»، از تداومِ فرایندِ لحظاتِ منجی گرایانه گفتیم. اهمّیتِ پژوهش درباره مفهومِ منجی گرایی، در آن است که عموماً مفهومی تک بعدی و خودبسنده در نظر گرفته می شود. تک بعدی به این معنا که عموماً منجی گرایی فقط به انتظارِ موعودِ ادیان فروکاسته می شود، که آن هم خودبسنده است و پدیداریِ آن در نسبت با هیچ وضعیتی نیست. بدین سان هدفِ این پژوهش این بوده است که با وضعیت زدایی از منجی گرایی، سویه هایِ فراگیرتری از آن را هم نشان دهیم. کوشیدیم با رویکردی تحلیلی و توصیفی، و هم چنین با وام گیری از برخی منابعِ نظریِ حوزه علومِ انسانی در راستایِ چهارچوبِ نظریِ موردِ استفاده شده پژوهش، به هدفِ مدّنظرمان برسیم. و در نتیجه نشان دادیم که منجی گرایی نه فقط یک مفهومِ دینی و برپایه آرمان گرایی، بلکه در ضمنِ این، مفهومی است که در تمامِ سطوح و شئوناتِ زیستِ انسانی جریان دارد.

شیعه در تعریف یک جنبش اجتماعی، به تدریج از زمان خلیفه سوّم به بعد موجودیت خود را نشان داد. جنبش اجتماعی شیعه در قرون نخستین هجری به شبکه ای منسجم نیازمند بود. از سویی در شیعه امامیه قرون نخستین، دو پدیدار سازمانیِ تولیتِ صدقات و سازمانِ وکالت را شاهد هستیم که وظیفه دریافت وجوهاتِ اختیاری و شرعی را داشتند. در این پژوهش، با تأکید بر معیار شبکه در تعریف رونالد روت و دیتر روخت از جنبش اجتماعی و با توصیف و تحلیل داده های تاریخی به کارکرد تولیتِ صدقات و سازمانِ وکالت در نیازمندی شبکه اجتماعی منسجم برای شیعه امامیه پرداخته شده است. پژوهش حاضر، کوشیده است با رویکرد جامعه شناسی تاریخی به این پرسش پاسخ دهد که صورت بندیِ قاعده مندی از دریافت وجوهات در جهت گیری شیعه امامیه نسبت به چه فرایندهایی در جامعه اسلامی وقت بود؟ این پژوهش با بررسی منابع اسلامی به این نتیجه رسیده است که جنبش اجتماعی شیعه امامیه توانست با سازمان دهی دریافت وجوهات به شبکه ای همگون و منسجم دست یابد.

وضعیتِ تاریخیِ انتظارِ مؤمنان برایِ آمدنِ موعود، عموماً بدونِ مسأله مفروض گرفته می شود. بدین معنا که وضعیتی درنظر گرفته می شود که آغازگاهِ آن، نسبتی با وضعیتِ دیگری ندارد. که خودِ این موضوع نیز به خاطرِ این است که وضعیتِ تاریخیِ انتظار، بدونِ نقش آفرینیِ منتظران موردِ بررسی قرار می گیرد. در این پژوهش امّا با درنظر گرفتنِ نوعِ نگاه منتظران در مواجههِ با وضعیت ها، هدفِ خود را در بازشناختِ وضعیت هایی ترسیم کردیم که در نسبتِ با آن ها، منتظران واردِ وضعیتِ انتظارِ موعود شدند. و کوشش کردیم به این پرسش پاسخ دهیم که منتظران برایِ حلّ چه مسأله هایی، منتظرِ موعود شدند. پاسخِ این پرسش را سعی کردیم با طرحِ «تشخّصِ انتظار با منتظران است و مسأله شدن اش هم، برایِ آن هاست» دریابیم. لذا با استفاده از منابعِ دینیِ مرتبط، به توصیفِ وضعیت ها از نگاهِ منتظران پرداختیم. و با بهره گیری از برخی منابعِ نظری، سعی کردیم طرحِ مذکور را پیاده سازیم. در نتیجه گیری هم نشان دادیم، انتظارِ موعود وضعیتی است که در لحظه تاریخیِ وعده ادیان، به وضعیتِ انتظارِ پیشینِ خود، پیوند خورد.