ندا پورمحمود

قرابادین یا اقراباذین، به کتاب ها و آثاری اطلاق می شود که اطلاعات مربوط به انواع داروهای مرکب، چگونگی تهیه، موارد استفاده و همچنین شیوه کاربرد آن ها را دربردارد. پزشکان و داروشناسان مسلمان در جریان نهضت ترجمه آثار داروشناسی سرزمین های دیگر بویژه یونان را به عربی ترجمه کردند و در طی قرن های بعد دانشمندان مسلمان نیز کتاب های قرابادین به زبان های عربی، فارسی و ترکی تألیف کردند. در قرن دوازدهم هجری قمری/ هجدهم میلادی، هنوز دانش پزشکی دانشمندان گذشته بویژه در سرزمین هند پویایی داشت و تألیفات طبی و دارویی ارزشمندی به سبک قدیم به رشته تحریر درآمد که از جمله مهم ترین این آثار، دو کتاب قرابادین کبیر اثر محمدحسین عقیلى علوی خراسانی و قرابادین صالحی از صالح بن محمد صالحی قاینی هروی بود. هدف این پژوهش معرفی و بررسی محتوای این دو اثر شامل معرفی مؤلف، منابع مورد استفاده، بخش ها، نسخه های خطی و چاپی، جنبه های اشتراک و تمایز آن ها به روش توصیفی و با محوریت استفاده از منابع کتابخانه ای است. قرابادین کبیر که در نوع خود یکی از قرابادین های جامع نوشته شده تا به امروز است و قرابادین صالحی که در زمره ی ارزشمندترین قرابادین ها به شمار می آید، به زبان فارسی است و به طور کلی به بیان ساخت داروهاى مرکب در طب سنتى اختصاص دارد. این آثار می توان به اطلاعات جامعی در پزشکی و داروسازی ایران و دیگر سرزمین ها، روش های جدید در ساخت دارو و درمان بیماری ها، زمینه های ورود طب غربی به ایران، استفاده از واژگان تازه در نام گذاری برخی از داروها و ... دست یافت. 

در ساختار نظامی عثمانی و صفوی تشابهات بسیاری وجود داشته که گرته برداری و اقتباس، در کنار عوامل مختلف، جایگاه ویژه ای در پیدایی این مشابهت ها داشته است. اقتباس از طریق داده هایی که به اَشکال مختلف به سرزمین های مجاور منتقل می شد، انجام می گرفت. هر یک از این اَشکال اقتباس و انتقال اطلاعات، سهمی در ایجاد همسانی ها داشته اند که در این میان، گمانه بهره گیری از نتایج مجادلات نظامی در پیدایی تشابه در تشکیلات نظامی، جایگاه مهمی می تواند داشته باشد. در این پژوهش تلاش شده است تا چگونگی تأثیرگذاری نتایج و برآیندهای مجادلات نظامی در پیدایش تشابه در ساختار نظامی عثمانی و صفوی به عنوان مسئله تحقیق مورد بررسی قرار گیرد. دستاورد پژوهش نشان می دهد که اسارت فرماندهان و متخصصان نظامی عثمانی و نیز غنیمت گیری ادوات آتشین عثمانی، سبب ورود داده ها و ایجاد تشابه در ساختار نظامی صفوی شده و این گمانه را تقویت کرده است که نتایج مجادلات نظامی از عوامل تأثیرگذار بر پیدایش این تشابه بوده است.

مروارید به سبب بهای فراوان و همچنین کاربرد مداوم آن در میان قشر حاکم و ثروتمند ، همواره یکی از کالاهای مورد تقاضا در سرزمین های اسلامی و غیراسلامی بود و تولید و تجارت آن، هم به عنوان یک فعالیت اقتصادی و هم به عنوان جلوه ای از تمدن مسلمانان رونق داشت و سود زیادی عاید صیادان و بازرگانان مسلمان می کرد. بنادر و جزایر خلیج فارس و جزیره العرب از سده های سوم و چهارم هجری تا پس از حمله مغولان، از مهمترین مراکز صید و تجارت مروارید به شمار می آمد. بازرگانان این بنادر علاوه بر خرید و فروش داخلی مروارید، آن را به سرزمین های غیراسلامی به ویژه مناطقی همانند هند، چین، آفریقا از طریق مسیرهای تجاری دریایی و زمینی صادر می کردند. همچنین این بازرگانان به عنوان واسطه، نقش فراوانی در فروش مرواریدهایی که از خارج از جهان اسلام به بنادر اسلامی وارد می شد، داشتند. در این پژوهش، بر آنیم تا با روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از متون تاریخی، جغرافیایی، پزشکی، ادبی و شعری مسلمانان تا قرن نهم هجری، اطلاعاتی مانند انواع مروارید، مبادی و مقاصد و راههای تجارت، اهمیت دارویی و کاربردهای درمانی و صنعتی مروارید، را جمع آوری کرده و به این سوال ها پاسخ دهیم که -1- بهترین انواع مروارید از چه مناطقی صید و استخراج می شد؟ 2-مروارید چه جایگاهی در اقتصاد و تجارت و زندگی اجتماعی مسلمانان داشته است؟ 2-کاربردها و انگیزه های خرید و فروش مروارید چه بود؟ یافته های پژوهش حاکی از آن است که مروارید، ضمن داشتن ارزش زینتی و کاربرد درمانی، ارزش اقتصادی بالایی داشته و با توجه به تنوع مروارید و گستردگی مراکز صید، ارزش صادراتی و اهمیت تجاری بالایی داشته است. شایان ذکر است بحث تولید و تجارت مروارید علاوه بر سرزمین های شرق جهان اسلام، در بنادر سرزمین هایی همانند چین و هند که مسلمانان با آنها روابط تجاری گسترده ای داشته اند، نیز بررسی شده است.