محمدجواد توکلی خانیکی

قرآن کریم در ارائه گزارشات گاهی کم و کیف ماجرا را با جزئیات بیان کرده و گاهی نکاتی کلی را اشاره نموده که نیازمند تبیین است؛ از جمله این موارد «أَصْحَابَ السَّفِینَهِ» در آیه 15 سوره عنکبوت است. که دلالت و مصداق آن مبهم و در بین مفسرین اختلاف نظر است. این مقاله با هدف تبیین این گزاره به روش تحلیلی- توصیفی سامان یافته و به این نتیجه رسیده است که: الف) اندیشمندان «السَّفِینَهِ» در آیه 15 سوره عنکبوت را به کشتی حضرت نوح(ع) نسبت داده اند در حالی که برای داستان حضرت نوح(ع) از لفظ فُلک استفاده شده است و سفینه با مُعرفّه های فلک سازگاری ندارد. ب) سفینه کشتی مساکین در داستان حضرت موسی(ع) است. و «أَصْحَابَ السَّفِینَهِ» یاران حضرت نوح(ع) نیستند. بلکه بی نوایانی بودند که با سفینه خود ارتزاق می نمودند. ج) نجات معجزه است اما سازه فلکِ نوح و سفینه مساکین معجزه نیست بلکه آیت است زیرا در بعضی آیات، کارکرد اَنعام که حملِ انسان و بار است با کارکرد فُلک که حمل انسان و حیوان و بار است یکسان بیان شده است. د) در آیات فُلک به دلیل حرکت کشتی برروی آب، فعل «تَجری» آمده است. پس آب قرینه ای برای نشان دادن عظمت کشتی است. ضمن اینکه استهزاء حضرت نوح(ع) توسط مردم، به دلیل عدم آب بود. ه) عظمت بعضی مخلوقات خداوند همچون پهنه آب ها و ارسال بادها برتر از عظمت سازه کشتی است. اگر بادها طوفان به پا نمی کرد تا امواج به اندازه کوه ها شود صرفِ وجود کشتی و آب کفایت نمی کرد.

فهم برخی از آیات قرآن به واسطه وجود واژگانی که دایره مفهومی و مصداقی آن گسترده است، گاه مشکل می نماید. آیه 25 سوره انفال نیز از این دست آیات است که نظرات گوناگون تفسیری پیرامون آن بیان شده است. فراز ابتدایی آیه «وَاتَّقُواْ فِتْنَهً» و نیز «لَّا تُصِیبنَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنکُمْ خَاصَّهً»، مشتمل بر ابهام هایی است که مورد توجه مفسران قرار گرفته است. این پژوهش با هدف روشن کردن معنای آیه و بررسی ابهامات موجود با عنایت به آرای تفسیری فریقین به روش توصیفی- تحلیلی، سامان یافته است. بررسی ها نشان گر آن است که: فتنه دارای مفهوم مشترک معنایی و مجموعه مصادیق است. که ذیل معنای کلی فتنه است. معنى فتنه قرار دادن طلا در زیر فشار آتش براى خالص کردن و تفکیک سره از ناسره است، پس هر نوع فشار و شدت مانند امتحان، ابتلا، و سختی فتنه است. فتنه در این آیه به معنای بلا و امتحانی است که حیطه آن فراگیر است و دو گروه مؤمنان و غیر مؤمنان از جامعه را گرفتار خواهد نمود. این آیه با تأکید بر سکوت و نقش منفعلانه مؤمنان در برخورد با مشکلات و ظلم هایی که در جامعه وجود دارد، آنان را از فتنه ای که گریبان گیرشان خواهد شد، برحذر می دارد. راه برون رفت از این فتنه امر به معروف و نهی از منکر است که نشانه حساس بودن افراد جامعه اسلامی به حفظ حدود الهی است. فراز انتهایی آیه نیز با تأکید بر شدید العقاب بودن خداوند، انگیزش لازم برای ایفای نقش فعال در جامعه به جهت دور ماندن از فتنه را در مخاطب ایجاد می نماید.

 «هجرت» «فرار»از وضع موجود نیست بلکه حرکتی به سوی جامعه ای متعالی است که پیوند نزدیک با«تمدن اسلامی» دارد. و در آغاز اسلام، اساسی ترین نقش را در پیروزی اسلامی داشت. لذا اهمیّت فوق العاده ای دارد. زیرا از مؤمنان را از تسلیم در برابر فشار و خفقان محیط باز می دارد و عامل صدور اسلام به نقاط مختلف جهان می شود. هجرت معنوی یا مکانی است. که اهدافی دارد. گاهی هجرت برای کسب دانش یا به هدف حفظ دین یا برای فرار از ظلم و ظالم یا برای رسیدن به خداوند و زمانی برای فرار از گناه است. این پژوهش با هدف تحلیل دیدگاه مفسران درباره نقش هجرت در گسترش تمدن اسلامی به روش تحلیلی-توصیفی، درپی پاسخ به این پرسش است که: از نگاه مفسران دراسلام هجرت چگونه موجب توسعه تمدن شد؟ نتیجه اینکه: الف) تمدن سازی با حضور انسان ها میسر است و با هجرت افراد تجمیع می شوند. پس هجرت از عوامل اساسی بسترساز برای  تمدن اسلامی است. ب) برخی مسلمانان به وضع موجود قانع نیستند لذا برای تحول خواهی مهاجرت می کنند. و برای تغییرات اساسی هزینه می کنند. ج) سفیران فرهنگی مسلمان برای انجام مأموریت دولت اسلامی و یا تبلیغ دین به سرزمین غیر مسلمان مهاجرت می کنند. و با اقدامات مسالمت آمیز کفار را به ارزشهای دینی متمایل می سازند. د) برخی مسلمانان در سرزمین کفر هستند که خواهان مهاجرت به سرزمینهای اسلامی هستند. که باید تمهیداتی برای پذیرش آنها فراهم شود تا افراد هم عقیده زیر بیرق اسلام متحد شوند و با تعامل بایکدیگر و با رهبران کاریزما پایه های تمدنی قوی پی ریزی شود.