علی تیمورنژاد

دلبستگی به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین روان شناسی، نقش محوری در کیفیت روابط زوجین دارد. پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل فرایندی دلبستگی زوجین مبتنی بر منابع اسلامی انجام شد. بدین منظور با روش کیفی تحلیل محتوای عرفی، آیات و روایات مرتبط با روابط زناشویی گردآوری، کدگذاری و تحلیل گردید. درنتیجه، 244 کد اولیه، 53 زیرمقوله، 17 مقوله و 5 تم اصلی استخراج شد. شاخص های اعتبار محتوا و نسبت روایی، روایی محتوایی و کفایت نظری مدل نهایی را تأیید کردند. یافته ها نشان داد دلبستگی زوجین در منابع اسلامی در چهار سطح تحلیلی تبیین می شود: سطح هستارشناختی که زوجیت را پیوندی پایدار، تکوینی و قدسی در امتداد دلبستگی به خدا مفهوم پردازی می کند؛ سطح پیش نیازی شامل بنیان های ایمانی و اخلاقی، معیارهای ظاهری، جاذبه عاطفی، انتخاب آگاهانه و کفویت؛ سطح ساختاری که «مؤدت فطری» را به عنوان سازه مفهومی دلبستگی زوجین مطرح می کند. تعامل «مؤدت فطری» با «رحمت فطری» (به عنوان نظام مراقبت و مکمل دلبستگی) به شکل پویا منجر به تحول دو ساخت مهم تحت عناوین «سَکَن» (پایگاه اطمینان) و «مأوا» (پناهگاه رجوع) می شود. ارتباط این مفاهیم و سازه ها تحت عنوان «نظام دلبستگی زوجین» به عنوان مدل مفهومی دلبستگی زوجین بر اساس منابع اسلامی نام گذاری شد، و سطح کارکردی که در قالب رضایت، سرور و سکونت خدامحور متجلی می شود. مدل حاصل، با عنوان «مدل دلبستگی وِداد»، با الهام از آموزه های اسلامی و افزودن بُعد معنوی و ارزشی به نظریه دلبستگی، چارچوبی بومی، چندسطحی و خدامحور برای فهم و طراحی مداخلات زوج درمانی اسلامی فراهم می سازد.

«حُسن خُلق» یکی از مفاهیم مهم در متون اسلامی است. این پژوهش با هدف ترسیم الگوی روان شناختی فرآیند حسن خلق بر اساس متون اسلامی انجام شد. روش پژوهش تحلیل محتوای کیفی بود. ابتدا داده ها گرد آوری و سپس کدگذاری شد. در فرایند کدگذاری، شرایط زمینه ای، شرایط مداخله گر، شرایط علّی، کنش ها و پیامدهای حسن خلق، از متون دینی استخراج شد. یافته ها نشان داد شرایط زمینه ای اموری همچون وجود «نفس» به عنوان بستر شکل گیری حسن خلق و وجود «عقل» به عنوان زمینه شناختی حسن خلق است. همچنین شرایط مداخله گر مفاهیمی مانند «ایمان به خدا»، «سبک اسناد الاهی»، «دعا و نیایش»، تسهیل کننده تحقق حسن خلق اند. «معنایابی»، «توجه به پیامدهای حسن خلق» و «الگوگیری» نیز شرایط علّی حسن خلق را فراهم می کنند. کنش های حسن خلق، شامل «مؤلفه های رفتاری» مانند خوش خویی، خوش گویی، و خوش رویی، «مؤلفه شناختی» رضایت و «مؤلفه هیجانی» مهار خشم است. پیامدهای حسن خلق نیز شامل «پیامدهای اخروی» مانند دست یابی به بهشت و «پیامدهای دنیوی» مانند آرامش، ایجاد محبت، تسهیل ارتباطات اجتماعی، عزت اجتماعی و محتاط شدن است.

«نفاق»، پدیده ای روان شناختی است که بر اساس متون اسلامی با ملاک های سلامت روانی در تعارض است. این پژوهش، درصدد سبب شناسی، و شناسایی تشابه ها و تفاوت های نفاق با دو مفهوم ریاکاری اخلاقی و ناهماهنگی شناختی در روان شناسی می باشد. این پژوهش به لحاظ هدف، از نوع تحقیقات بنیادی و از حیث رویکرد، کیفی است که در گردآوری اطلاعات از روش تحلیل مفهومی محتوایی، بهره می برد. نفاق، بر اساس متون اسلامی عبارت است از: «یک وضعیت روانی رفتاری نابهنجار که شامل هرگونه دوگانگی ظاهر و باطن یا قول و فعل در روابط میان فردی می باشد». در بخش سبب شناسی از منظر متون اسلامی، عوامل انگیزشی (مثل ترس و طمع)، آمادگی های روانی (مثل تعصب و احساس ذلت)، و عوامل رفتاری (مثل دروغگویی و خلف وعده) به عنوان محوری ترین عوامل نفاق شناسایی شد. در بخش سبب شناسی مبتنی بر دو مفهوم ریاکاری اخلاقی و ناهماهنگی شناختی، جلب منفعت شخصی، به عنوان تنها عامل روان شناختی شناسایی شد. نتیجه اینکه در مفهوم شناسی نفاق بر اساس منابع اسلامی مفهوم محوری در تعریف نفاق یعنی «هرگونه دوگانگی ظاهر و باطن» در نظریات و مفاهیم روان شناختی مانند ریاکاری اخلاقی و ناهماهنگی شناختی، نیز منعکس شده است. در بخش سبب شناسی وجود مفاهیم مشترکی مانند «طمع» در متون اسلامی و جلب منفعت شخصی در متون روان شناختی می تواند موجب هم افزایی دو ساحت دین و روان شناسی شود.