مرتضی میرغلامی

چشم اندازهای ساحلی و سبز در شهرهای جنوب غرب آسیا با فشار فزاینده توسعه، حاکمیت چندپاره و مخاطرات مرتبط با تغییرات اقلیمی مواجه اند. نظام های برنامه ریزی شهری در ایران و امارات متحده عربی اغلب از ابزارهای یکپارچه قانونی–راهبردی برای مواجهه با سیلاب، فرسایش، گرما و تخریب بوم شناختی بی بهره اند. ایالت ویکتوریا (استرالیا) الگوی متفاوتی ارائه می دهد که در آن سیاست های راهبردی و ابزارهای قانونی در چارچوبی واحد و شفافِ برنامه ریزی عمل می کنند. این پژوهش به تحلیل تطبیقی نظام های برنامه ریزی در ایران، امارات و سه شهر ساحلی کوچک در ویکتوریا—وارنامبول، پورت کمپبل و لورن—می پردازد. معیارهای انتخاب شامل: (۱) وجود محیط های ساحلی حساس، (۲) فشار قابل مشاهده توسعه، (۳) تعارضات ثبت شده کاربری زمین و (۴) دسترسی به داده های قانونی برنامه ریزی بوده است. داده ها شامل بازدیدهای میدانی شهرهای ویکتوریا در سال های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴، بررسی ده نقشه/برنامه قانونی، تحلیل سه طرح برنامه ریزی شهری و کدگذاری موضوعی ابزارهای برنامه ریزی مرتبط با مدیریت محیط زیست است. یافته ها نشان می دهد که در ایران و امارات، چندپارگی قابل توجهی در حکمرانی وجود دارد؛ به گونه ای که شهرداری ها از سازوکارهای قانونی لازم برای اجرای راهبردهای بالادستی مانند «طرح های مدیریت خط ساحلی» برخوردار نیستند. در مقابل، شهرداری های ویکتوریا از ابزارهایی مانند پوشش ها (Overlays)، پهنه ها (Zones)، برنامه های مشارکت در توسعه (DCP) و مشارکت در فضای باز عمومی (POSC) برای تلفیق مدیریت مخاطرات، حفاظت از منظر و ارزش های محیط زیستی در تصمیم گیری های روزمره صدور مجوز بهره می گیرند. «مقررات برنامه ریزی ویکتوریا» (VPP) نشان می دهد که چگونه نظام های یکپارچه قانونی–راهبردی می توانند شفافیت، هماهنگی میان نهادها و تاب آوری محیط زیستی را بهبود بخشند. درس های قابل اقتباس برای ایران و امارات شامل به کارگیری ابزارهای قانونی مبتنی بر نقشه، واردکردن پوشش های مخاطره، تقویت اختیارات نهادهای محلی و ادغام داده های محیط زیستی میان رشته ای در تصمیمات شهرداری ها است. پژوهش های آینده باید پیامدهای بوم شناختی بلندمدت را ارزیابی کرده و محدودیت های حکمرانی مؤثر بر انتقال پذیری این الگو را بررسی کنند.