محمدکاظم رحمان ستایش

در حوزه فقه، عدم استناد به روایات فقهی توسط متقدمان، که به معنای عدم صدور فتوا از سوی بسیاری از فقهای شیعه است، به عنوان عاملی کلیدی در تضعیف اعتبار آن احادیث تلقی می شود. خاستگاه های اعراض از روایات را می توان در یک نگاه کلان به دو بخش عمده تقسیم نمود؛ خاستگاه های درون حدیثی و برون حدیثی. خاستگاه های برون حدیثی به عواملی اطلاق می شود که ارتباط مستقیمی با متن اصلی روایت ندارند و خود به سه دسته قابل تفکیک هستند: نخست، ناهمسویی با معارض قوی تر. در این حالت، اگر روایتی با دلیل دیگری که از اعتبار و قوت بیشتری برخوردار است در تعارض باشد، اصحاب به دلیل این ناهمسویی، از عمل به آن روایت خودداری می کنند. دوم، اختلاف دیدگاه های اصحاب در پذیرش یا رد روایت است. این اختلاف ممکن است ناشی از تفاوت در مبانی حدیثی یا اصولی باشد، سومین عامل تخییر است؛ در مواجهه با ادله متعارض، اصحاب ممکن است یکی از آن ها را برگزینند، بدون آن که این انتخاب به معنای ضعف دلیل دیگر باشد. پژوهش حاضر می کوشد تا با روش کتابخانه ای در گردآوری داده ها و به شیوه توصیفی تحلیلی به تبیین خاستگاه های برون حدیثی اعراض متقدمان از احادیث فقهی پرداخته و با بررسی نمونه های مرتبط آن ها را تحلیل نماید.