رحیم دهقان

بررسی معناشناختی واژگان قرآن و تبیین ارتباط معنایی آن ها در شبکه ارتباطی با دیگر واژه ها، ازجمله مسائل مهم در فهم معارف وحیانی است. ازجمله واژه هایی که لازم است شبکه معناییِ آن روشن شود «رجاء» است. مسئله این است که در آیات قرآن چه حوزه معنایی برای رجاء در نظر گرفته شده است؟ فرضیه تحقیق این است که مطابق قرآن کریم، محور شبکه معناییِ رجاء، رحمت و مغفرت الهی است. روش بررسی این مسئله در جمع آوری داده های تحقیق، توصیفی بوده و در به دست آوردن نتایج از رابطه جانشینی به عنوان یکی از روش های تحلیل شبکه معنایی استفاده شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد؛ رجاء و مشتقات آن در قرآن و نظر مفسران دست کم چهار معنای امید یا انتظار، تأخیر، ترس و ناحیه را دارد. جانشینان این واژه به حسب نوع رابطه ای که با رجاء دارند در سه دسته جانشینان مستقیم، مقابل و فحوایی قابل تقسیم اند. جانشینان مستقیم أمل، انتظار، امنیّه، طمع، توقّع، ترقب، لعلّ، عسی؛ و جانشینان مقابل قُنُوطُ، یأس، خوف، و خاب؛ و جانشینان فحوایی رحمت، مغفرت، بشارت و... هستند. این شبکه معنایی با نظر به بسامدِ واژگان جانشین در قرآن، نشان می دهد که قلب مفهومیِ شبکه معنایی رجاء در قرآن، اوصاف الهی بخصوص وصف مغفرت است و این امر نشان می دهد که امید صادقانه و واقعی، امیدی است که متعلق آن خداوند و غفران الهی باشد.