سید علی سراج

عصر جدید، دوران گذار از روایت ها و برداشت های رئالیستی از جهان است. گذار از این سطح بیش از هرچیز به معنای انتقاد از عقلانیتی است که در تحقق شعارها و آرمان های خود شکست خورده بود؛ بر این اساس، چندان دور از انتظار نبود که ضدروایت های بسیاری در برابر روایت های رئالیستی قرار گیرند. در این میان ادبیات و مشخصاً رمان، میدانی بود برای تقابل با عقلانیت جدید و پیامدها و نتایج آن و در مرحله بعد واژگونی یا دست کم تضعیف ساختارهای تاریخیِ به اشتباه طبیعی انگاشته شده. در مقاله حاضر ضمن پرداختن به رئالیسم جادویی در ادبیات به مثابه ابزاری برای پایداری و مقاومت در برابر تهاجم غرب استعمارگر، ادبیات داستانی معاصر فارسی از این منظر خاص واکاویده شده است. این پژوهش به لحاظ هدف، یک تحقیق بنیادی است که با رویکرد کیفی انجام می شود. جامعه آماری تحقیق، رمان هایی است که در حوزه رئالیسم جادویی در ادبیات معاصر فارسی نوشته شده است؛ نمونه گیری به صورت هدفمند انجام شده است و تجزیه و تحلیل داده ها از طریق تحلیل محتوای کیفی صورت گرفته است. نتایج برآمده از تحلیل شاخص ترین متون ادبیات داستانی معطوف به رئالیسم جادویی، نشان می دهد این آثار در چند محور از جمله تاکید بر فرهنگی های بومی و سنّت های محلی، به مثابه نوعی مقاومت فرهنگی در برابر سلطه استعمارگران و مشخصاً سیاست های ناظر بر تعلیق فرهنگ های محلی به نفع فرهنگ جهانی، برجسته سازی نابرابری های اقتصادی به مثابه اعتراض به نظام های اقتصادی تولید کننده، نابرابری و بهره کشی های ظالمانه در جهان دو قطبی، نقد مادی گرایی از مسیر برساختن عناصر جادویی در برابر عقلانیت مادی محور و در نهایت بازنمایی منفی غرب در صورت های نمادین و استعاری، در برابر سلطه استعمار ایستادگی و پایداری کرده اند.

نقوش انگشترها، بازتاب دهنده باورها و بازتولید ارزش ها و اصول دینی است که به تناسب ناهمگونی شرایط در نهادینگی ارزش های اجتماعی و فرهنگی استفاده می شد. به دلیل اینکه در جوامع اسلامی از نگین انگشتری، به عنوان مهر در مکتوبات و فرمان ها استفاده می شد، شعائر دینی به این شکل ترویج می یافت و به نوعی صیانت از ارزش ها و اصول نهادینه می شد. نگاشته های انگشتر برخی از انبیا و امامان معصوم (ع) گزارش شده اند. برخی از ایشان، انگشترهایی متفاوت و با نقوش گوناگون داشته اند که به تناسب مقتضیات زمانی و مکانی، به دست می کرده اند. انگشترهای امام رضا (ع) به جملات توحیدی «مَاشَاءَاللَّه»، «لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّه» و «حَسْبِیَ اللَّه» منقوش بوده اند. در پژوهش حاضر ابتدا به تبیین محتوایی و چرایی انتخاب این سه جمله پرداخته شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد: امام رضا (ع) با انتخاب نقوش توحیدی مذکور، در راستای مبارزه با خلفای عباسی و فرق معتزله، اهل الحدیث، زیدیّه، واقفیّان و غالیان و رفع آسیب ها و خسارات آنان تلاش کرده است. رمزگشایی از آن نقوش بیانگر این است که موفقیّت در کنار برنامه ریزی و تلاش، تنها با استعانت از خدای فعّال مایشا و توکّل بر او حاصل می شود؛ زیرا قدرت و اراده اش نامتناهی است و همه ذوات و قدرت ها از او و مقهور اویند.

یمثل الأدب المقارن منصه مناسبه لتحليل التفاعلات والتأثيرات بين الثقافات حیث قمنا في هذا المجال بدراسه روايه النبوءه السماويه للكاتب جيمس ريدفيلد ومعالجتها بشکل الدراسه المقارنه من منظور الضروريات التاريخيه والثقافيه والأدبيه. تروج هذه الروایه نوعاً من الروحانيه التی لاقت ترحيبًا واسعاً في جميع ربوع العالم بما في ذلك إيران حیث يقوم القرّاء بتقييمها بناءً على النسيج الظاهري. وفي هذا البحث سيتم تحليل الجوانب العرفانيه والتعليميه للروايه أولاً ثم یقوم المؤلف بمقارنتها مع المولفات الأدبيه العرفانيه التعليميه عند کبار الشعراء الفارسيين منها (حافظ، مولوي، وسعدي). وتشير نتائج البحث إلى أن روايه النبوه السماويه تقدم الموضوعات العرفانيه والتعليميه على تسعه أقسام منها معرفه الذات والمحبه إلی الخلق ووعي المخلوقات والحب والنظره الهادفه وغيرها. تشبه الروایه إلى الأعمال العرفانيه والتعليميه الفارسيه في الجاذبيه عند القرّاء غیر أنها مختلفه عن نظيراتها الفارسيه في الوضع الثقافي والاجتماعي والسياسي الذی أدی إلی تألیف الروايه. تعد الروايه من نوع المساعده الذاتيه في العصر المعاصر کما أنها تشبه إلی المؤلفات الدينيه والعرفانيه الكلاسيكيه حیث يتم فيها الترويج لروحانيه عامه تشجع على إيجاد حلول للمشاكل الشخصيه والتمكين الذاتي کما حاول المؤلف تقديم نوع من المجتمع المستقبلي الطوباوي للقراء.