نیره دلیر

بافت اجتماعی متنوع و متکثر جامعه ایرانی، «هویت ملی» را به مسئله ای بنیادین تبدیل کرده است. دانش و آگاهی های تاریخی که همواره از مهم ترین منابع شناخت «هویت» به شمار می رود؛ اگر با شیوه های علمی نوین آموزش داده شود، انسجام و پایداری ملی را موجب می شود، اما اگر با روش های ناکارآمد، شبه علمی، و غیر اصولی آموزش داده شود، به همان نسبت می تواند مخاطره آمیز تلقی شود. به طور کلی در پیوند با هویت، دو نوع آگاهی می تواند در کلاس تاریخ شکل بگیرد: یکی مبتنی بر «هویت تاریخی» و دیگری مبتنی بر «آگاهی ملی»؛ این مقاله با طرح همین مسئله درصدد پاسخ به این پرسش اصلی است که با توجه به انواع گوناگون آموزش های تاریخی و مسائل متناظر با آن، درس تاریخ در جامعه متکثری چون ایران، چگونه تدریس شود و حامل چه نوع آگاهی های تاریخی باشد که در عین تحکیم هویت ملی، نه در تعارض با هویت قومی قرار گیرد و نه به بحران هویت بینجامد؟ این مقاله می کوشد ضمن انتقاد بر روش های جاری آموزش تاریخ در ایران، از روش تدریس مبتنی بر حلقه کندوکاو فکری درس تاریخ جهت کسب «هویت ملی» و «وحدت ملی» دفاع کند؛ روشی که قادر خواهد بود پیوند حیطه شناخت و عاطفه را بر اساس نظریه یادگیری بلوم محقق سازد. یافته های تحقیق نشان می دهد بدون توجه به بافت و ساختار جامعه متنوع و متکثر ایران و آگاهی های تاریخی متناظر با آن، مخاطرات هویتی متعددی پدید می آید که یا منجر به ملی گرایی افراطی (شوونیسم) و یا تندروی فرقه گرایانه (پان ایسم) خواهد شد. برای جلوگیری از این نوع تعارضات، مبنای شکل گیری هویت باید بر «منافع ملی» و آموزش تاریخ نیز باید بر «آگاهی ملی» استوار باشد. مقاله بر پایه نظریه یادگیری بلوم معتقد است؛ «آگاهی تاریخی» و «آگاهی ملی» در حیطه «شناختی» و «تعلق هویتی» در حیطه «عاطفی» شکل می گیرد. با توجه به اینکه «هویت ملی» امری است حاصلِ «پیوند» دو حیطه «شناختی و عاطفی» و برای پیوند، نیازمند شکل گیری «تفکر سطح بالا» هستیم؛ درنتیجه، مدل پیشنهادی تدریس تاریخ، «حلقه کندوکاو فکری» است. اجرای آن، تفکر سطح بالا را محقق ساخته و دستاورد مطلوب یعنی افزایش آگاهی های ملی، تحکیم هویت ملی در چهارچوب «وحدت ملی» در جامعه متکثر ایرانی است. 

دوره بندی های متعارف تاریخ ایران، عمدتاً بر محور سلسله ها، دولت ها یا شاخص های دینی استوار بوده اند. با ورود گفتمان مدرنیته، مفاهیمی چون «باستان»، «جدید» و «معاصر» نیز که عموماً بر روایت های اروپامحور تکیه دارند به این عرصه وارد شدند. این مقاله در پی ارائه «مبنایی دیگر» برای دوره بندی تاریخ ایران است که بر «نظریه و روش تاریخ مفهومی» راینهارت کوزلک استوار گردیده است. از نگاه کوزلک، غایت روش تاریخ مفهومی، امکان سنجی «دوره بندی تاریخی» بر پایه تحولات معنایی مفاهیم بنیادین است. پرسش محوری این پژوهش آن است که تاریخ مفهومی چگونه قابلیت دوره بندی تاریخی را فراهم می سازد و چگونه می توان با تکیه بر مفهوم «مردم»، الگویی دوره ای از تاریخ ایران را نمایان ساخت؟ برای نمایش کارآمدی این روش، مفهوم «مردم» به عنوان محوری ترین رکن در مناسبات اجتماعی تاریخ ایران بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که سیر تحول مفهومی «مردم» و تقابل آن با مفهوم «رعیت»، بازتابی ژرف از بستر اجتماعی سیاسی هر دوره است. همچنین، پژوهش حاضر نشان می دهد که در آستانه تحولات عصر مشروطه، مفهوم مدرن «شهروند» از منظر واژگانی غایب است، اما فهمی ناقص از آن در قالب مفاهیم پیشامدرنی مانند «مردم»، «ملت» و حتی «رعیت» متجلی می شود. این امر حاکی از گسستی معناشناختی است که در آن «افق انتظار» مشروطه خواهان از «فضای تجربه» مفهومی ایشان پیشی گرفته و به چالشی بنیادین در شکل گیری گفتمان سیاسی مدرن در ایران تبدیل شده است.

«استقلال» در عصر قاجار با توجه به مواجهه با دو پدیده «استعمار» و «مدرنیته» از مسائل بنیادین زیست سیاسی و چالش های فکری جامعه ایران بدل می شود. از این رو، علمای شیعی برای دفاع از استقلال ایران به طرح نظام اندیشه ای خاصی می پردازند که ریشه در قواعد اسلام داشته و متاثر از سه اصل «دارالاسلام و دارالکفر»، «قاعده نفی سبیل» و اصل «حفظ بیضه اسلام» بوده است. مساله مقاله حاضر «استقلال» از منظر رویکرد نوگرایی دینی در عصر قاجار با تاکید بر آراء و کنش آخوند خراسانی است. بررسی رویدادهای تاریخی که موجب مسئله مند شدن موضوع استقلال در اندیشه او گردید و نیز چگونگی فهم او از این مفهوم و نظام اندیشه ای و دستورالعمل های او برای تحقق استقلال با توجه به مقتضیات دوران پر تلاطم پیش و پسا مشروطه، پرسش پژوهش حاضر است. پژوهش با شیوه تبیین تاریخی این فرضیه را مطرح می کند که آخوند خراسانی در خصوص مبانی دینی استقلال، اصل «حفظ بیضه اسلام» را با نگاهی جامع تر از سایر فقها نظر کرده و در سیر اندیشه خود به ابعاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی استقلال توجه مبسوطی دارد. او با سه رویکرد الهام بخشی ، حمایت و هدایت و دخالت مستقیم و عملگرایانه نسبت به بسط موضوع استقلال در عصر خود کنش سیاسی و اجتماعی دارد. سایر یافته ها صورت بندی از رویکرد دینی نوگرایانه به مفهوم «استقلال» از منظر آخوند خراسانی به عنوان یکی از علمای شاخص و پیش روی نوگرا در عصر قاجاری را نشان دهد که توجه ویژه وی به استقلال «اقتصادی» او را شهید راه استقلال می توان نامید.استقلال، آخوند خراسانی، مشروطه، استقلال اقتصادی، نوگرایی دینی