۱.
کلیدواژهها:
سیر و سلوک مراقبه حالت توجه توجه به نفس علامه حسن زاده آملی
در روش سلوکی علامه حسن زاده آملی به حالت «توجه» به منظور قرار گرفتن در معرض حقایق غیبی و ایجاد انواع تمثلات و مکاشفات توجه ویژه شده است. تربیع عوالم مترتب برهم و وجودات چهارگانه طولی برای انسان که دو بحث مهم «تطابق عوالم» و «تطابق کونین» را در پی دارد، از مبانی هستی شناختی و انسان شناختی این موضوع به شمار می رود. برای انجام دستور حالت «توجه» روش خاصی اعمال می شود و طی آن رویدادهای گوناگونی برای سالک نمودار می گردد و کارکردهای مختلفی برای او دارد که ازجمله آنها خلع بدن و سیر آفاقی و انفسی و نیز گذر از عوالم برای رسیدن به باطنی ترین ساحت هستی است. این مقاله کوشیده است با روش کتابخانه ای داده های لازم را از میان آثار مکتوب علامه حسن زاده آملی گردآوری و سپس تحلیل و تبیین کند. این موضوع برای نخستین بار است که مورد توجه قرار می گیرد و پیشینه ای ندارد.
۲.
کلیدواژهها:
حقیقت انسان صقع ربوبی فرغانی اعیان ثابته طینت حقیقت محمدیه
نحله های مختلف فکری در جهان اسلام هریک بر اساس مبانی پذیرفته خود، در باب اینکه حقیقت انسان چیست، نظریاتی ارائه داده اند که عموماً ناظر به وجود خارجی حقیقت انسان است؛ اما در جهان بینی عرفانی که موجودات همگی تجلیاتی از وجود خداوند هستند، علاوه بر اینکه می توان وجود خارجی حقیقت انسان مخلوق را بررسی کرد، می توان به مبادی وجود او در مقام ذات و حقیقت آنکه در صقع ربوبی است، نیز نظر کرد. فرغانی، به عنوان یکی از برجسته ترین عارفان مکتب ابن عربی، در آثار خود، مباحث انسان شناسانه عمیقی در باب حقیقت انسان ارائه کرده که در این نوشتار با بررسی مقام ذات و مراتب صقع ربوبی (مرتبه اول و مرتبه دوم) می توان به این نتیجه دست یافت که از نگاه فرغانی، سرچشمه وجود انسان ذات الهی است و حقیقت انسان را در تمام مراتب صقع ربوبی می توان جست وجو کرد که البته این حقیقت در هر یک از این مراتب، ویژگی های خاص خود را دارد. کلیت آراء فرغانی در باب سرچشمه گرفتن وجود انسان از وجود الهی و حضور حقیقت انسان در صقع ربوبی، علاوه بر اینکه با دستگاه فلسفی ملاصدرا همخوانی دارد، با آیات و روایات نیز سازگار است؛ زیرا برداشت های فرغانی از آیات و احادیث، حتی اگر برخلاف ظهور بدوی برخی آیات و روایات باشند، موافق ظواهر برخی دیگر از آیات و روایات اند. آراء فرغانی درباب سرچشمه گرفتن وجود انسان از وجود الهی و سیر انسان در صقع ربوبی دارای پیامدهای کلامی مهمی است که در این تحقیق به آنها اشاره شده است.
۳.
کلیدواژهها:
عرفان وحدت شخصى وجود جامعه تمدن سازی
وحدت شخصی وجود به مثابه بنیادی ترین آموزه در عرفان اسلامی، از سوی برخی اندیشمندان با شبهه غیراجتماعی بودن و مترتب بر آن ضدتمدنی تلقی شدن، مواجه گشته است. در این شبهه، اندیشه «وحدت وجود» با اجتماع سازی و همچنین با رفتار اجتماعی ناسازگار است و چنین اندیشه ای قابلیت بناسازی تمدن را ندارد. اگر بنا باشد عرفان اسلامی به منزله بخشی از دین اسلام و اندیشه ای اثرگذار در تمدن تلقی شود، ضروری است به چنین شبهاتی پاسخ داده یا توجیه مناسبی ارائه شود. در این تحقیق شبهه مزبور به روش «توصیفی تحلیلی» بررسی و پاسخ داده شده است. درنتیجه این بررسی تبیین می شود که آموزه «وحدت وجود» علاوه بر پذیرش اجتماع و سازگاری با اجتماع سازی، می تواند بهترین توجیه را برای ریشه گرایش به رفتار اجتماعی و حتی ضرورت آن ارائه دهد که بدون این اندیشه، اثبات آن اگر ممتنع نباشد دست کم دشوار می نماید. در ادامه، ویژگی های تمدنی این آموزه بررسی و نشان داده شده که این آموزه عرفانی نه تنها غیراجتماعی و ضدتمدنی نیست، بلکه قابلیت حل و فصل اساسی و گاه انحصاری برخی مسائل حوزه اجتماعی (مانند دیگرگرایی) را دارا بوده و توجه به آن در ساخت تمدن اسلامی ضروری است.
۴.
کلیدواژهها:
کنز مخفی عشق حرکت حبی فاعل بالعشق
«حرکت» و «عشق» از مباحث اساسی فلسفه و عرفان اسلامی به شمار می روند. عرفای مسلمان با الهام از حدیث مشهور «کنتُ کنزاً مخفیاً فاحببتُ أن اعرف فخلقتُ الخلق لکی أعرف» حب و عشق الهی را سبب هرگونه حرکت و فعل دانسته اند. اهل معرفت از حرکت ناشی از عشق به «حرکت حبّی» تعبیر نموده اند. بنا بر بیان ملاصدرا، این عشق الهی در تمام موجودات ساری است و هر محبتی که در عالم است، جلوه ای از این عشق است و موجب می شود تمام موجودات عاشق خداوند سبحان و مشتاق حرکت به سوی او باشند. ایشان بر مبنای «حرکت حبی»، راز خلقت، نظام احسن، سرّ تجلی و ظهور مراتب هستی را بیان می کند. همچنین برخی از مسائل مهم هستی شناختی را (همچون ربط حادث به قدیم که از پیچیده ترین مباحث فلسفی است) بر مبنای حرکت حبی حل کرده است. این مقاله با روش «توصیفی - تحلیلی» نقش عشق و حب را در حرکت و آفرینش از دیدگاه عرفا و فلاسفه اسلامی بررسی نموده و آراء آنها را تحلیل و تبیین نموده است.
۵.
کلیدواژهها:
معرفت عرفان ادبی فضاهای احساسی سیر و سلوک عرفانی عشق الهی
این مقاله مفهوم «معرفت» در عرفان ادبی و تأثیر آن بر سیر و سلوک عرفانی را بررسی کرده است. عرفان ادبی به مثابه بخشی از عرفان اسلامی، بر انتقال احساسات و عواطف توحیدی از طریق زبان ادبی و شعری متمرکز است. در این زمینه، معرفت به منزله یکی از موضوعات کلیدی در اشعار عارفان ادیب مطرح می شود. این پژوهش به بررسی جایگاه «معرفت» در عرفان ادبی و معادل های استعاری و تشبیهی آن (مانند آب، می، شراب و باده و غیر اینها) در فضاهای احساسی مختلف پرداخته است. این استعارات و تشبیهات به خوبی نشان دهنده عمق و پیچیدگی مفهوم «معرفت» در عرفان ادبی هستند و هریک از آنها ابعاد خاصی از معرفت را به تصویر می کشد. بررسی فضاهای احساسی مختلف در عرفان ادبی که شامل عاشقانه، مستانه، رندانه، سالکانه، زاهدانه و وحدت مدارانه می شود، همچنین بررسی ویژگی ها و آثار معرفت شهودی در این فضاهای احساسی از اهداف این مقاله است که در این زمینه به درک عمیق تری از نقش معرفت در سیر و سلوک عرفانی و ادبیات عرفانی کمک می کند.
۶.
کلیدواژهها:
«عصر جدید» معنویت «عصر جدید» معنویت مدرن سکولاریزاسیون فردگرایی
مقاله حاضر به روش توصیفی-تحلیلی به بررسی مفهوم و ساختار معنویت در جنبش موسوم به «عصر جدید» می پردازد. این جنبش با تأثیرپذیری از دو اصل سکولاریزاسیون و فردگرایی؛ به ترویج یک نظام باوری نوین مبادرت ورزیده که در آن، معنویت به عنوان یک تجربه فردی و درونی در نظر گرفته می شود و می تواند فارغ از هرگونه ساختار نهادینه و سازمان یافته دینی صورت پذیرد. این مقاله ضمن اشاره به چگونگی تصویرپردازی جنبش «عصر جدید» از دو مفهوم معنویت و دینداری، ساختار اجتماعی و فرهنگی معنویت در این جنبش را نیز مورد بررسی قرار داده و در این راستا، تمرکز اصلی بر نحوه پذیرش و ادغام باورهای معنویت نوین در زندگی روزمره افراد و تأثیر آن بر سبک زندگی، ارزش ها و هویت فردی در فرهنگ غربی بوده است. در نهایت، مقاله با ارزیابی جامعه شناختی، به بررسی پیامدهای این جنبش برای فهم دین و معنویت در قرن حاضر می پردازد و تلاش می کند تصویری کلی از محرک های معنویت در جامعه مدرن ارائه دهد که پیچیدگی ها و تنوع تجربه های معنوی امروزی را بیان می کند.
