جغرافیا و پژوهش های شهری

فضاهای بی دفاع شهری از مهمترین عواملی هستند که با ایجاد فرصت های بروز رفتارهای بزهکارانه در بافت های شهری، امنیت روانی و اجتماعی شهروندان را به مخاطره می اندازند و به دلیل ویژگی های کالبدی و اجتماعی نامطلوب، کیفیت و چگونگی رفتار، حضور و زندگی شهروندان در محیط شهر را تحت تأثیر قرار می دهند. این پژوهش درپی ارزیابی و پهنه بندی فضاهای بی دفاع شهری منطقه یک تبریز بوده و به لحاظ کارکرد، بنیادی و به لحاظ هدف، اکتشافی و کاربردی و بر مبنای داده های اسنادی و میدانی و ترکیبی از مطالعات کمی و کیفی می باشد. جامعه آماری، فضای کالبدی محلات منطقه یک شهر تبریز بوده و داده های به دست آمده توسط مولفه های موثر در ایجاد فضاهای بی دفاع به کمک نرم افزارهای سیستم اطلاعات جغرافیایی تجزیه و تحلیل شده و با استفاده از روش های وزن دهی، همپوشانی نهایی لایه ها برای پهنه بندی محلات از نظر وجود فضاهای بی دفاع انجام شده است. یافته ها نشان می دهد محلات ولیعصر و گلکار به ترتیب دارای کمترین فضاهای بی دفاع و مالازینال، سیلاب قوشخانه، پل سنگی، یوسف آباد و ایده لو به ترتیب بی دفاع ترین نقاط می باشند و با پیشروی از نواحی شرقی به سمت مرزهای غربی منطقه و با کاهش کیفیت محلات، فضاهای بی دفاع افزایش یافته و آسیب پذیری های اجتماعی-کالبدی بیشتر می شود، بنابراین نورپردازی و روشنایی نامناسب، زمین های بایر و مخروبه، پوشش گیاهی و فضاهای سبز متراکم، معابر بن بست، کم عرض و معابر ال و یو شکل از مهم ترین متغیرهای موثر در ایجاد فضاهای بی دفاع شهری هستند، در چنین شرایطی ضعف نظارت و رویت پذیری، خلوتی و تاریکی، کیفیت نامناسب فضاها و آشفتگی و فرسودگی بافت ها منجر به کاهش امنیت اجتماعی می شود.

امنیت به عنوان یکی از نیازهای اساسی انسانی تأثیر بسزایی بر کیفیت زندگی اجتماعی فضاهای شهری، فلذا کیفیت زندگی شهروندان دارد. محله گلستان و اهالی غربتی ساکن آن به عنوان یکی از محلات اقلیت نشین و در عین حال تاریخی شهر سبزوار چند سالی است که به دنبال راهی برای خروج از بن بست جدایی گزینی خود هستند که بر طبق مطالعات احساس امنیت یکی از ملزومات این مهم است و این درحالیست که محله مذکور با قرارگیری در بافت فرسوده تاریخی شهر و به واسطه فرسودگی های کالبدی و کارکردی با چالش های عدیده ای در ابعاد فضایی- کالبدی امنیت مواجه است. هدف پژوهش شناسایی مهمترین شاخص ها و معیارهای فضایی-کالبدی مؤثر بر احساس امنیت، از طریق مطالعه میدانی و اولویت بندی شاخص ها و معیارهای (محورها) فضایی- کالبدی محله مذکور مؤثر بر امنیت در راستای ایجاد زمینه مناسب جهت هرگونه برنامه ریزی و اقدام مؤثر در این خصوص می باشد. پس از مرور ابعاد و شاخص های فضایی- کالبدی فضاهای شهری مؤثر بر احساس امنیت در ادبیات پژوهش مبتنی بر نظریه پیشگیری از جرم از طریق طراحی محیطی، مطالعه میدانی مبتنی بر روش تحلیل سلسله مراتبی به کمک ابزار پرسشنامه در بین 30 نفر از خبرگان آشنا با محدوده انجام شده است. نتایج پژوهش نشان داد که ویژگی های فضایی-کالبدی کوی مؤثر بر احساس امنیت آن در قالب 19 شاخص و 6 معیار (محور) اصلی قابل شناسایی است که به ترتیب شاخص های هندسه معابر، درجه (عرض) معابر، و نظام بلوک بندی به عنوان سه شاخص مهم نخست، و معیارهای نفوذ پذیری کالبدی، حضورپذیری و نفوذپذیر بصری به ترتیب سه معیار مهم و نخست فضایی-کالبدی محله مؤثر بر وضعیت امنیت آن می باشند.

در سال های اخیر برنامه ریزان و مدیران شهری به مقوله مبلمان شهری توجه کمتری مبذول داشته اند، این درحالیست که یکی از اصول اساسی ارتقاء کیفیت محیط شهری مبلمان شهری می باشد. گسترش بی ضابطه بسیاری از شهرهای ایران و افزایش جمعیت، به تدریج تسلط مسئولان شهری به کنترل اوضاع اجتماعی و پرداختن به امور سیمای شهرها و سامان دهی آن را کمتر از گذشته نموده است، همچنین در بسیاری از موارد دقت فدای سرعت شده و حفظ هویت و زیبایی، به ویژه در مبلمان شهری، قربانی نیازهای مقطعی گردیده است. نبود طراحی خاص، اعمال سلیقه، بی توجهی به ارگونومی، طراحی، رنگ مناسب و نورپردازی و نیز عدم تناسب با فرهنگ از مهم ترین مشکلات مبلمان شهری در شهرهای ایران می باشد. هدف بررسی مطلوبیت مبلمان شهری با تأکید بر مسیرهای پیاده در ملکان است. پژوهش حاضر کاربردی و روش آن توصیفی- تحلیلی می باشد. روش جمع آوری داده ها از طریق بررسی متون و مقالات مرتبط، بررسی های میدانی و مقایسه ای، پرسشنامه و مصاحبه با شهروندان می باشد و تجزیه تحلیل داده ها با SPSS  و آزمون های آماری تی- تک نمونه ای و مدل تحلیل عاملی صورت گرفته است. نتایج نشان می دهد مبلمان شهری موجود در ملکان با استانداردهای رایج از نظر ساخت، طراحی، مکان یابی مغایر بوده و در بسیاری موارد استانداردها رعایت نشده اند. نتایج مصاحبه با شهروندان نیز حاکی از آن است که میزان رضایت از مبلمان شهری ملکان، پایین تر از میانگین می باشد. با توجه به اینکه مبلمان شهری نقش مهمی در سیمای بصری و سرزندگی شهری دارد باید توجه بیشتری به رعایت ضوابط و استانداردها در طراحی و مکان یابی  مبلمان شهری گردد.

عمدتا بانوان به دلایلی نظیر تجربه وافر ترس در زندگی و وجود تبعیض های جنسیتی نسبت به آن ها، آسیب پذیری بیشتری در فضاهای شهری بویژه محله ها از خود نشان می دهند. این درحالیست که لازمه حضور بی دغدغه بانوان در فضای محله، سیطره امنیت بر فضا می باشد. هدف پژوهش بررسی عوامل موثر بر میزان امنیت بانوان در فضای محله است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف از نوع بنیادی – کاربردی می باشد و از حیث ماهیت و روش از نوع توصیفی-تحلیلی است. جامعه آماری تحقیق ساکنان محله شیشه گر خانه ارومیه می باشد که با استناد به رابطه کوکران با سطح اطمینان 95 درصد و میزان دقت 7 درصد، حجم نمونه 300 نفر برآورد گردید. برای تحلیل های پژوهش نیز از آزمون های آماری اسپیرمن، تی تک نمونه ای، فریدمن و رگرسیون بهره گرفته شده است. یافته های پژوهش حاضر حاکی از آن می باشد که میان معیارهای ابعاد عینی و ذهنی احساس امنیت بانوان به طور همزمان ارتباط خطی برقرار است. با توجه به ضرایب بتا بیشترین میزان تأثیرگذاری بر احساس امنیت بانوان در محله شیشه گرخانه ارومیه معیار نور و روشنایی از بعد ذهنی به میزان 532/0 و کمترین میزان تأثیرگذاری بر احساس امنیت بانوان در محله شیشه گرخانه ارومیه مربوط به معیار اندازه از بعد عینی به میزان 078/0 می باشد. لازم است که مسئولین و متولیان امور شهری نسبت به استقرار تجهیزات نورپردازی اصولی و مناسب در محله جهت ایجاد روشنایی در ساعات تاریکی توجه ویژه مبذول نمایند.

امنیت به عنوان یک مفهوم چندبعدی شامل ابعاد فیزیکی، روانی، اجتماعی و اقتصادی می باشد. در همین راستا پژوهش حاضر به بررسی ادراک دانشجویان دختر دانشگاه تبریز از امنیت در فضاهای عمومی کلانشهر تبریز پرداخته است. روش پژوهش مبتنی بر مصاحبه های نیمه ساختاریافته و تحلیل واسازی می باشد که به کمک نرم افزار NVivo انجام گرفته است. این روش به کشف معناها، تناقضات و ابهامات نهفته در مصاحبه های انجام شده کمک کرده و شناسایی عوامل مختلف تأثیرگذار بر ادراک امنیت را ممکن ساخته است. تحلیل واسازی شامل شناسایی و تحلیل واژگان کلیدی و ساختارهای دوگانه ای همچون امنیت/ ناامنی، روانی/ فیزیکی، روشنایی/ تاریکی، نظارت/ بی نظمی و فضاهای باز/ فضاهای بسته می باشد. تحلیل مذکور به درک بهتر معانی و مفاهیم پنهان در پاسخ های دانشجویان کمک نموده است. بررسی ساختارهای دوگانه مذکور نشان می دهد که تقابل این عناصر در شکل گیری ادراک امنیت نقش مهمی ایفا می نمایند. نتایج بخش تحلیل واژگان و اصطلاحات کلیدی حاکی از آن است که واژه هایی مانند امنیت، نورپردازی، نظارت، فضاهای عمومی و تراکم جمعیت به طور مکرر در مصاحبه ها به کار رفته اند و به عنوان عوامل کلیدی در ایجاد یا کاهش احساس امنیت مطرح شده اند. حضور دیگران، تنوع اجتماعی، رفتارهای ضداجتماعی، احساس تعلق به جامعه و تفاوت های فرهنگی و ساختاری شهرها از جمله این عوامل هستند. همچنین، ویژگی های طراحی شهری و اقتصادی منطقه نیز بر ادراک امنیت اثر می گذارند. تجربیات شخصی، درک خطر و حضور نیروهای امنیتی و سیستم های نظارتی نیز به عنوان دیگر عوامل مؤثر شناسایی شدند.

اولین گام در برنامه ریزی توسعه فضایی درک چگونگی توزیع فرصت های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و غیره بین مناطق مختلف جغرافیایی می باشد.  توجه به این امر ارائه خدمات را بهبود بخشیده و تعادل میان مناطق مختلف را افزایش می دهد. هدف پژوهش حاضر، تحلیل فضایی توسعه قومیتی در ایران با تأکید بر شاخص های اقتصادی می باشد. پژوهش حاضر به لحاظ هدف کاربردی و به لحاظ ماهیت توصیفی- تحلیلی می باشد. داده های مورد نیاز تحقیق از منابع کتابخانه ای- اسنادی و از سالنامه آماری سال 1401 و آخرین سرشماری ملی ایران در سال 1395، جمع آوری شده است. با استفاده از منابع مذکور داده های مربوط به 22 شاخص اقتصادی مهم جمع آوری گردید. در پژوهش حاضر از آنتروپی شانون، ضریب تغییرات و روش ویکور به ترتیب برای وزن دهی، تجزیه و تحلیل پراکندگی و تعیین سطح توسعه استفاده گردید.  جهت تولید نقشه ها و نمایش نتایج بر روی نقشه از نرم افزار ArcGIS استفاده شده است. نتایج پژوهش حاکی از ضعف توسعه اقتصادی متوازن میان اقوام ایرانی می باشد. تحلیل ها نشان می دهند که به لحاظ توسعه اقتصادی قومیت های فارس و آذری به ترتیب با Q، صفر و 0.5828 از برخوردارترین قومیت های ایرانی و قومیت های ترکمن و بلوچ به ترتیب با Q، به میزان 0.9007 و 0.9978 کم برخوردارترین قومیت های ایرانی هستند. به طور کلی نتایج تحقیق نشان می دهد که وضعیت توسعه یافتگی اقتصادی اقوام ایرانی ارتباط ضعیفی با عدالت اجتماعی و فضایی دارد و نیازمند توجه و برنامه ریزی های اثربخش و کارآمد جهت تحقق توسعه متوازن بین مناطق جغرافیایی مختلف می باشد.