کاوشهای جغرافیایی مناطق بیابانی

با توجه به نقش تعیین کننده الگوهای مکانی بارش در الگوی فضایی خشکسالی ها، بررسی رفتار مکانی مرکز ثقل بارش و ارتباط آن با خشکسالی در ایران، یکی از خلأهای مهم پژوهشی در اقلیم شناسی کشور می باشد. در این راستا، از داده های بازتحلیل بارش ماهانه ERA5 متعلق به مرکز ECMWF برای دوره 1940 تا 2023 (به مدت 84 سال) استفاده شد. ابتدا آمار فضایی پراکندگی و توزیع جهت دار مرکز ثقل بارش محاسبه گردید و سپس مسیر حرکتی آن در طول سال مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل تغییرات مکانی مرکز ثقل بارش در سه دوره زمانی (1940–1981، 1982–2023 و کل دوره) با استفاده از مدل رگرسیونی انجام شد. در ادامه، موقعیت عرض و طول جغرافیایی مرکز ثقل بارش با درصد گستره خشکسالی (براساس شاخص RAI) مقایسه شد. نتایج نشان دادند که محور توزیع بارش در ایران در تمامی ماه های سال گرایشی شمال غرب به جنوب شرق دارد. مرکز ثقل بارش در امتداد مسیر سامانه های عمده بارشی کشور قرار گرفته و جابجایی آن در دوره های مختلف، الگوی بارش ماهانه را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار داده است. این مرکز در بیش از ۷۰٪ ماه ها، به ویژه ماه های کلیدی بارشی، تغییر مکان معناداری داشته که با گسترش مناطق دارای خشکسالی هم راستاست. در دوره (1982–2023)، جابجایی مرکز ثقل بارش طی ماه های دسامبر تا مارس به طور میانگین 1.5 درجه به سمت عرض های بالاتر صورت گرفته که با افزایش میانگین ۲۲ درصدی گستره خشکسالی همراه بوده است. در مقابل، جابجایی 1.2 درجه ای به سمت جنوب شرق در ماه های نوامبر، آوریل و مه، با کاهش میانگین ۱۸ درصدی خشکسالی همبستگی داشته است.

درک عمیق از عوامل موثر بر مصرف برق، پیش نیازی ضروری برای تدوین سیاست های انرژی کارآمد، بهبود مدیریت مصرف و کاهش اثرات زیست محیطی ناشی از تولید برق است. هدف از این تحقیق بررسی عوامل مؤثر بر مصرف برق منازل مسکونی با استفاده از الگوریتم قوانین انجمنی Apriori است. در این مطالعه، داده های مربوط به مصرف برق منازل در دوره های زمانی دو ماهه مربوط به بازه زمانی 1395 تا 1398 جمع آوری شد. مولفه های کالبدی شامل مساحت پارسل، مساحت ساختمان، مساحت حیاط، ارتفاع ساختمان، نوع بافت شهری(جدید، تاریخی و فرسوده) و مولفه های پیکره بندی فضایی نظیر عمق محلی، مولفه کنترل، هم پیوندی و اتصال برای هریک از پارسل های شهری (35361 پارسل) برآورد شد. سپس با استفاده از الگوریتم Apriori تحلیل شدند تا روابط پنهان و الگوهای تأثیرگذار بر مصرف برق شناسایی شوند. نتایج نشان داد که عواملی مانند مساحت ساختمان، نوع بافت شهری، ارتفاع ساختمان، کنترل و همپیوندی نقش مهمی در تعیین میزان مصرف برق دارند. علاوه بر این، با استخراج قوانین انجمنی، برخی از ترکیب های ویژگی ها که موجب افزایش یا کاهش مصرف برق می شوند، شناسایی شدند. استفاده از این روش می تواند به مدیریت بهینه مصرف انرژی در منازل مسکونی کمک کند و به افراد و نهادهای مسئول در کاهش هزینه ها و بهبود رفتارهای مصرفی یاری رساند. در نهایت، این تحقیق بر مزایای کاربرد الگوریتم های داده کاوی در تحلیل و پیش بینی مصرف انرژی تأکید می کند و محدودیت ها و چالش های مرتبط با استفاده از این روش را نیز بررسی می نماید.

امروزه توسعه روستایی همپای کیفیت بهتر و مطلوب تر زندگی تلقی می شود. در راستای دولتها موظف هستند با انجام برنامه ریزیهای روستایی و توسعه روستاها، فضای زندگی مناسب و شایسته ساکنین روستا را فراهم آورند. طرح هادی روستا از جمله طرح های عمران روستایی است که می تواند نقش بنیادی و زیر بنایی در توسعه همه جانبه مناطق روستایی داشته باشد. این مقاله با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی به اثرات اجرای طرح هادی بر کیفیت زندگی روستاییان دهستان شیرکوه شهرستان تفت پرداخته و هدف آن ارزیابی اثرات اجرای طرح هادی بربهبود کیفیت زندگی روستاییان از نظر شاخص های مختلف و ارزیابی میزان آگاهی مردم در اجرای و اثر بخشی آن بر بهبود کیفیت زندگی روستاییان می باشد. نتایج نشان میدهد که اجرای طرح هادی در بعد اجتماعی تاثیرات مثبتی بر مشارکت مردم، تقویت نهادهای محلی و جدید، استفاده از نظرات مردم، امید به آینده، توانایی تامین نیازهای اساسی خانوار و تمایل به ماندن در روستا،در بعد اقتصادی تاثیرات مثبتی در ایجاد فرصت های شغلی،ایجاد تنوع شغلی،سطح پس انداز خانوار،کاهش نابرابریهای اقتصادی، در بعد کالبدی تاثیرات مثبتی در کیفیت، تجهیزات و امکانات مسکن، توانایی تهیه مسکن، دفع آبهای سطحی، کیفیت شبکه معابر،کیفیت مسیرهای عابر پیاده در بعد محیطی تاثیرات مثبتی در نظافت و پاکیزگی روستا، کیفیت آب آشامیدنی،سامانه تخلیه فاضلاب،جمع آوری و دفع زباله،دپوی فضولات حیوانی، پرهیز از ساخت خانه ها در اراضی شیبدارو در حریم سیلاب وکاهش اتلاف و آلودگی منابع آب دارد. در نهایت بین اجرای طرح هادی با بهبود کیفیت زندگی روستاهای بخش مرکزی شهرستان تفت رابطه معناداری دارد.

برندسازی در گردشگری یکی از مهمترین راهبردها در جهت توسعه فضاهای گردشگری بوده که ضمن برجسته سازی محصولات، موجب تمایز آن از رقبا می شود. مدل برندسازی، فرایند چندبعدی است که در حوزه های مختلف گردشگری قابل ارائه است. نواحی ژئوتوریستی مانند کویرها و بیابان ها، یکی از فضاهای مهم گردشگری در ایران است که برندسازی آن، مورد توجه قرار نگرفته و در سطح بین المللی، فاقد یک برند کارآمد است. در این میان، تپه های ماسه ای شهرستان رفسنجان ، با وجود داشتن ارزش های بالای علمی، اکولوژیکی و فرهنگی، مورد بی توجهی قرار گرفته و برجسته سازی نشدند. بنابراین در این پژوهش فرایند برندسازی تپه های ماسه ای شهرستان رفسنجان، در قالب یک مدل، مورد تحلیل قرار گرفته و برند نهایی، ارائه شده است. داده های پژوهش از طریق 266 نفر از گردشگران ورودی به شهرستان، مشاهدات میدانی و مصاحبه با 52 تن از کارشناسان حوزه گردشگری شامل مسئولان و مدیران، فعالان گردشگری و برخی از پژوهشگران گرداوری شد. تجزیه و تحلیل داده ها نیز از طریق روش کیفی تحلیل مضمون انجام شده است. نتایج نهایی، مدل برندسازی تپه های ماسه ای رفسنجان با 27 مضمون اولیه و 6 مضمون اصلی شامل ارزش های برتر، شخصیت، تصویر برند، بازار هدف، ماموریت و چشم انداز و همچنین ظاهر و کالبد برند نشان می دهدکه در هر بخش، فرایند برندسازی و محتوای آن انجام شده و نهایتا برند نهایی، ساخته و ارائه شده است که می تواند به عنوان شناسنامه و هویت ژئوتوریسم کویری شهرستان رفسنجان و به عنوان الگو مورد توجه قرار گیرد.

به منظور بررسی شرایط جوی حاکم بر رخداد گردوخاک های شدید جنوب شرق ایران از داده های 12 ایستگاه همدیدی واقع در منطقه طی بازه زمانی 2000 تا 2020 میلادی استفاده شد. برای شناسایی دوره های همراه با گردوخاک شدید دید افقی زیر 200 و 100 متر برای هر یک از ایستگاه ها انتخاب شد. پس از شناسایی دوره های غبارآلود منطقه، برای تحلیل شرایط جوی با مراجعه به مرکز میان مدت پیش بینی های جو اروپا (ECMWF) بخشERA5 با تفکیک افقی 0.25×0.25 درجه جغرافیایی مقادیر مولفه های مداری و نصف النهاری باد، ارتفاع ژئوپتانسیل و فشار تراز دریا اخذ گردید. برای شناسایی مراکز و مسیر انتقال گردوخاک نیز از مقادیر AOD سنجنده MODIS و مدل لاگرانژی پسگرد ذرات معلق (HYSPLIT) بهره گیری شد. نتایج نشان داد 3 الگوی هواشناختی غالب کنترل کننده وضعیت جوی در زمان رخداد این پدیده در منطقه می باشد. به صورتی که با حاکمیت جریان شمالی در منطقه و افزایش سرعت باد در قسمت هایی از ایران مرکزی و شرق و شمال شرق ایران و با تقویت پرارتفاع تراز میانی ایران و تشکیل هسته تاوایی منفی و از طرفی تشکیل سلول کم ارتفاع در قسمت های جنوبی افغانستان و شمال پاکستان شرایط برای برداشت و انتقال ذرات به منطقه فراهم می گردد. وجود یک جریان زوجی که حاصل برهکنش جریان چرخندی و واچرخندی در منطقه بوده سبب رخداد گردوغبار در منطقه شده است که با حاکمیت جریانی جنوبی همراه می شود، ذرات گردوخاک را از روی تنگه هرمز به منطقه انتقال می دهد.

امروزه بلندمرتبه سازی همگام با افزایش سریع جمعیت و به عنوان عامل پاسخ دهنده به نیاز مسکن، نقش مهمی در رفع نیازهای جمعیتی و توسعه فشرده شهری دارد. اما در کنار مزایای بلندمرتبه سازی، مشکلاتی مانند انزوای اجتماعی، ایمنی و امنیت، کاهش نورگیری و ...را به-وجود آورده است که به مدیریت هم جانبه نیاز دارد. در این راستا پژوهش حاضر به بررسی نقش بازیگران مؤثر بر مدیریت بلندمرتبه سازی در مناطق شمالی شهر اصفهان (مناطق 7، 8، 10، 12 و 14) می پردازد. تحقیق از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش نیز توصیفی و تحلیلی می باشد. اطلاعات مورد نیاز از طریق مطالعات کتابخانه ای (چارچوب نظری) و همچنین میدانی (پرسش نامه بازیگر-بازیگر و بازیگر-اهداف) گردآوری شده است. نمونه تحقیق را متخصصین حوزه مربوطه (شهرداری، راه و شهرسازی، نظام مهندسی، محیط زیست) با توجه به ماهیت تحقیق، 25 نفر تشکیل داده است. اطلاعات پرسش نامه از طریق نرم افزار Mactor (مکتور) (برای مشخص شدن بایگران و اهداف کلیدی در مدیریت بلندمرتبه سازی) تجزیه و تحلیل شده است. نتایج حاصل از تحقیق حاکی از آن است که شهرداری و راه و شهرسازی به عنوان بازیگران اثرگذار، نظام مهندسی و شهروندان به عنوان بازیگران اثر پذیر و نهایتاً محیط زیست به عنوان بازیگر دو وجهی شناسایی شده اند. با توجه به نقش سازنده شهرداری و راه و شهرسازی در مدیریت بلندمرتبه سازی مناطق شمالی شهر اصفهان، این دو سازمان با دنبال کردن اهدافی مانند نظارت بر ساخت و ساز و قانون مداری می توانند به نتیجه مطلوب دست یابند. بنابراین بایستی همگرایی بین شهروندان و شهرداری با سایر سازمان ها شکل گیرد تا اهداف آن مدیریت و برنامه ریزی شود

تحلیل ساختاری به عنوان ابزاری آینده نگر، امکان شناسایی عوامل کلیدی مؤثر بر زیست پذیری و روابط میان آن ها را فراهم می سازد. این روش با آشکارسازی تعاملات میان سیستمی، می تواند درک عمیق تری از ریشه های بحران های هویتی، ازخودبیگانگی و سرگشتگی شهری ایجاد کند. در نتیجه، تحلیل ساختاری رویکردی راهبردی برای تدوین سیاست های بازآفرینی شهری با محوریت بهبود کیفیت زندگی در بافت های فرسوده به شمار می رود. به همین منظور پژوهش حاضر باهدف تحلیل ساختاری زیست پذیری بافت های فرسوده شهری شهر اهواز با رویکرد آینده پژوهی انجام شده است. این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و ازنظر ماهیت و روش، توصیفی- تحلیلی است. داده ها و اطلاعات پژوهش با استفاده از دو روش اسنادی و میدانی گردآوری شده است. تعداد 4 بعد کلی (اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، زیست محیطی) و 32 متغیر جهت بررسی وضعیت آینده زیست پذیری بافت فرسوده شهری نهایی شده اند. نتایج این پژوهش با استفاده از تحلیل ساختاری و نرم افزار MICMAC، به شناسایی متغیرهای کلیدی مؤثر بر زیست پذیری بافت فرسوده شهر اهواز انجامید. متغیرهایی مانند نفوذناپذیری معابر، ساخت وساز غیرقانونی و کاربری های ناسازگار به عنوان متغیرهای استراتژیک شناسایی شدند. این متغیرها بیشترین نقش را در هدایت سیستم ایفا می کنند و تمرکز سیاست گذاری باید بر آن ها باشد. همچنین پایداری نسبی سیستم و نبود متغیرهای ریسکی، زمینه را برای مداخلات هدفمند و آینده نگر فراهم کرده است. بهره گیری از روش های ساختاری، مسیر برنامه ریزی شهری را به سمت تصمیم گیری های سیستمی و پیش دستانه هدایت می کند.

منابع آب زیرزمینی در مناطق خشک و نیمه خشک نقش حیاتی در پایداری پوشش گیاهی و نظام های معیشتی ایفا می کنند و افت آن ها پیامدهای اکولوژیکی و اجتماعی گسترده ای به همراه دارد. این پژوهش با هدف بررسی روند تغییرات پوشش گیاهی و ارتباط آن با افت سطح آب های زیرزمینی در شهرستان رشتخوار طی دوره ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳ انجام گرفت. بدین منظور از داده های ماهواره ای لندست، شاخص نرمال تفاضلی پوشش گیاهی (NDVI) و مدل آنتروپی شانون برای تحلیل ناهمگونی فضایی استفاده شد. نتایج نشان داد سطح آب زیرزمینی طی سه دهه گذشته بیش از ۵۰ متر افت داشته است. همزمان، مقدار آنتروپی شانون از ۰.۸۰۱ در سال ۱۹۹۰ به ۰.۹۲۴ در سال ۲۰۲۳ افزایش یافت که بیانگر تشدید پراکندگی فضایی و قطعه قطعه شدن پوشش گیاهی است. یافته ها آشکار ساخت که افزایش ناهمگونی پوشش گیاهی نه به معنای بهبود شرایط اکولوژیکی، بلکه ناشی از تغییرات کاربری زمین، جایگزینی محصولات کم آب بر و فشارهای انسانی بر منابع طبیعی است. پیش بینی ها نیز نشان می دهد که در صورت تداوم شرایط کنونی، پیامدهایی نظیر فرونشست زمین، شور شدن آبخوان و کاهش شدید توان کشاورزی در افق ۲۰۵۰ محتمل خواهد بود. نتایج این پژوهش بر ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب و اصلاح الگوی کشت به عنوان پیش شرط های کلیدی برای پایداری اکوسیستم های خشک تأکید دارد.

شناسایی و مکان یابی سکونتگاه های باستانی یکی از مسائل کلیدی در باستان شناسی و مدیریت میراث فرهنگی است. یکی از مؤثرترین روش ها در این زمینه، تحلیل و مدل سازی ارتباط بین پارامترهای محیطی و مکان یابی سکونتگاه ها با بهره گیری از داده های مکانی و سامانه های اطلاعات جغرافیایی است. بر این اساس در این پژوهش بر مبنای پارامترهای محیطی، به شناسایی مناطق مستعد استقرار سکونتگاه های باستانی در شهرستان کهک پرداخته شده است. در این تحقیق از مدل رقومی ارتفاعی 30 متر SRTM، نقشه زمین شناسی 1:100000 و لایه سایت های باستانی شناسایی شده در منطقه به عنوان مهم ترین داده های تحقیق استفاده شده است. مهم ترین ابزارهای تحقیق، ArcGIS، TerrSet و SuperDecisions بوده است. همچنین در این تحقیق از مدل تلفیقی WLC-ANP به منظور شناسایی مناطق مستعد استقرار سکونتگاه های باستانی استفاده شده است. بر اساس نتایج بدست آمده، حدود 403 کیلومترمربع از وسعت شهرستان کهک (معادل 6/48 درصد) به دلیل نزدیکی به منابع آبی همچون رودخانه ها و چشمه ها، همچنین دارا بودن شرایط طبیعی مناسب نظیر ارتفاع و شیب کم، دارای پتانسیل بسیار زیادی برای استقرار سکونتگاه های انسانی در دوران باستان بوده است. تطابق بالای پراکنش سایت های باستانی شناسایی شده با کلاس های دارای پتانسیل بالا (بیش از 94 درصد در کلاس های "خیلی زیاد" و "زیاد")، بیانگر اعتبار و دقت بالای مدل به کاررفته در این مطالعه است. بنابراین، می توان این روش ارزیابی را ابزاری مؤثر در شناسایی نواحی مستعد برای پژوهش های باستان شناسی آتی در منطقه دانست.

تغییرات اقلیمی از مهم ترین چالش های قرن حاضر است که جوامع انسانی، به ویژه روستاها، را با تهدیداتی جدی مواجه کرده است. افزایش دما و تغییر الگوهای بارندگی، مستقیماً بر معیشت و پایداری جوامع محلی تأثیر می گذارند. در این راستا، تقویت تاب آوری اجتماعات محلی به ویژه با بهره گیری از رویکرد آینده پژوهی، ضرورتی حیاتی محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف شناسایی پیشران های کلیدی مؤثر بر افزایش تاب آوری روستاهای شهرستان مشهد در برابر تغییرات اقلیمی انجام شده است. این مطالعه از نوع کاربردی-توسعه ای و با ماهیت اکتشافی، با استفاده از روش آینده پژوهی تحلیلی-ساختاری صورت گرفته است. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۹ نفر از خبرگان محلی با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند گردآوری و سپس با استفاده از نرم افزار Micmac و روش های پویش محیطی و تحلیل اثرات متقابل تحلیل شده اند. براساس نتایج به دست آمده 14عامل کلیدی سرمایه اجتماعی، افزایش دانش، آموزش و آگاهی از طریق توسعه فعالیت های آموزش، افزایش مشارکت و توسعه ی تشکل های مردمی و نهادهای محلی، افزایش درآمد و پس انداز، تنوع بخشی، حمایت از سرمایه گذاری و توسعه نظام های حمایتی، توسعه و تقویت زیرساخت های مناسب، رعایت ضوابط فنی، مدیریت بهینه منابع آب و خاک، استفاده از فناوری های نوین در مدیریت منابع، بسترسازی نهادی، مدیریت، مسئولیت پذیری و پاسخ گویی، ارائه تسهیلات و مشوق های فنی و مالی و تسهیل مقررات و شرایط دریافت و پرداخت وام ها، بیشترین نقش و تأثیر مثبت بر وضعیت آینده تاب آوری اجتماعات محلی شهرستان مشهد ایفا می کنند.

روند تحولات اقتصادی به دور از روندهای اجتماعی، سیاسی و ساختار روابط قدرت قابل تحلیل نیست. به همین علت این پژوهش سعی دارد، عوامل تاثیرگذار بر وقوع بحرانهای اقتصادی ایران را بررسی نماید. پژوهش حاضر از نوع کاربردی است که به روش توصیفی و تحلیلی انجام شده است. با استفاده از راهبرد نظریه زمینه ای و با شیوه های مصاحبه عمیق، معیارها و زیرمعیارهای موثر بر بحران های اقتصادی در ایران توسط 14 نفر از اقتصاددانان مورد ارزیابی و تحلیل قرار گرفت. سپس وزن دهی به معیارها و زیرمعیارها با استفاده از تکنیک دلفی توسط 30 نفر از متخصصین و خبرگان حوزه اقتصاد صورت گرفت. در نهایت با استفاده از فرآیند تحلیل سلسله مراتبی فازی چانگ (FAHPCHANG) ارزیابی و تحیل معیارها و زیرمعیارها صورت گرفت. طبق یافته های تحقیق، معیار شوک های بین الملی با وزن 541/0 بیشترین تاثیر و معیار کاهش در ارزش های اخلاقی، فرهنگی و سرمایه اجتماعی با وزن 005/0 کمترین تاثیر را بر وقوع و تشدید بحران های اقتصادی در ایران دارند. همچنین از بین زیرمعارها نیز زیرمعیار نوسانات نرخ ارز با وزن 339/0 بیشترین تاثیر را بر وقوع بحران های اقتصادی در ایران داشته است. نتایج تحقیق حاکی از آنست که هرچند معیار شوک های بین المللی رتبه اول را در بین معیارهای موثر بر وقوع بحران های اقتصادی کسب نموده است اما وزن زیرمعیارهای مربوط به نقش دولت در اقتصاد (بدهی دولت به بانک مرکزی و سایر بانک ها با وزن 2985/0 و اقتصاد دولتی با وزن 2909/0) نشان می دهد که این معیار نیز نقش مهمی بر وقوع بحران های اقتصادی در ایران داشته است.

یکی از موضوعات مهم تاریخ صدر اسلام گسترش قلمرو حکومت اسلامی پس از مهاجرت پیامبر و مسلمانان به مدینه بود. این در حالی است که در مدت زمان دعوت پیامبر اسلام(ص) در مکه چنین موفقیتی در گسترش اسلام و شکل گیری حکومت اسلامی حاصل نشده بود. در باب شناخت علل موفقیت مسلمانان در مدینه تحلیل های متنوعی از منظر درون دینی و یا جامعه شناختی ارائه گردیده است؛ لیکن در این مطالعات کمتر به اقتضائات توأمان مؤلفه های محیطی و اجتماعی شهر مدینه و اثر آن در گسترش قلمرو حکومت اسلامی پرداخته شده است. در این پژوهش کوشش گردیده با اتکا به مستندات تاریخی از طریق شیوه تحلیل استنتاجی؛ مجموعه ای از مؤلفه های محیطی و اجتماعی مؤثر در تثبیت و گسترش مرزهای حکومت اسلامی پس از هجرت مسلمانان به مدینه مورد بررسی قرار گیرد. یافته های تحقیق بیان گر آن است که شهر مدینه در مقایسه با شهر مکه به دلیل دسترسی مناسب تر به منابع آب و خاک دارای بافت چند هسته ای و از توزیع متوازن قدرت سیاسی میان طوایف ساکن در آن برخوردار بود و این زمینه مندی موجب تسهیل ورود اندیشه اسلامی به این شهر گردید. قابلیت ژئوپلیتیک موقعیت شهر مدینه در ایجاد اختلال در مسیرهای کاروان های تجاری مکه به شام نیز به صورت مضاعف فعالیت تجاری مکه را تضعیف نمود. ضمن اینکه اتخاذ سیاست مشارکت بادیه نشینان خارج از مدینه در جنگ ها و بهره مندی آنها از غنایم موجب تلفیق دو الگوی معیشتی بادیه نشینی و شهرنشینی گردید و توان مناسبی را جهت گسترش قلمرو حکومت نبوی در سالیان واپسین بعثت پیامبر اسلام(ص) فراهم نمود.