ثقل بارش

با توجه به نقش تعیین کننده الگوهای مکانی بارش در الگوی فضایی خشکسالی ها، بررسی رفتار مکانی مرکز ثقل بارش و ارتباط آن با خشکسالی در ایران، یکی از خلأهای مهم پژوهشی در اقلیم شناسی کشور می باشد. در این راستا، از داده های بازتحلیل بارش ماهانه ERA5 متعلق به مرکز ECMWF برای دوره 1940 تا 2023 (به مدت 84 سال) استفاده شد. ابتدا آمار فضایی پراکندگی و توزیع جهت دار مرکز ثقل بارش محاسبه گردید و سپس مسیر حرکتی آن در طول سال مورد بررسی قرار گرفت. تحلیل تغییرات مکانی مرکز ثقل بارش در سه دوره زمانی (1940–1981، 1982–2023 و کل دوره) با استفاده از مدل رگرسیونی انجام شد. در ادامه، موقعیت عرض و طول جغرافیایی مرکز ثقل بارش با درصد گستره خشکسالی (براساس شاخص RAI) مقایسه شد. نتایج نشان دادند که محور توزیع بارش در ایران در تمامی ماه های سال گرایشی شمال غرب به جنوب شرق دارد. مرکز ثقل بارش در امتداد مسیر سامانه های عمده بارشی کشور قرار گرفته و جابجایی آن در دوره های مختلف، الگوی بارش ماهانه را به طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار داده است. این مرکز در بیش از ۷۰٪ ماه ها، به ویژه ماه های کلیدی بارشی، تغییر مکان معناداری داشته که با گسترش مناطق دارای خشکسالی هم راستاست. در دوره (1982–2023)، جابجایی مرکز ثقل بارش طی ماه های دسامبر تا مارس به طور میانگین 1.5 درجه به سمت عرض های بالاتر صورت گرفته که با افزایش میانگین ۲۲ درصدی گستره خشکسالی همراه بوده است. در مقابل، جابجایی 1.2 درجه ای به سمت جنوب شرق در ماه های نوامبر، آوریل و مه، با کاهش میانگین ۱۸ درصدی خشکسالی همبستگی داشته است.