قسیم یاسین

خلافت فاطمی که در اواخر قرن سوم هجری قمری در مغرب اسلامی بنیان نهاده شد و در میانه قرن چهارم به مصر انتقال یافت و به یکی از قدرت های برجسته سیاسی–مذهبی در جهان اسلام تبدیل گردید. در این میان، خلافت الحاکم بأمرالله (۳۷۵–۴۱۱ ق) به عنوان یکی از دوره های مناقشه برانگیز، نقشی محوری در تحولات ساختاری و مشروعیت زدایی از خلافت فاطمی ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی ابعاد دینی، اجتماعی و سیاسی خلافت الحاکم و بررسی پیامدهای سیاست های وی بر ساختار اقتدار اسماعیلی، سامان یافته است. مطالعه با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر مبنای منابع اصیل تاریخی و پژوهش های معاصر، تلاش دارد؛ روند تحولات خلافت الحاکم را بازسازی و ارزیابی کند. یافته ها نشان می دهد که دوران حکومت وی با نوسانات ایدئولوژیک و سیاسی قابل توجهی همراه بود؛ به گونه ای که سیاست های آغازین مبتنی بر تساهل مذهبی و حمایت از دانش، با گذر زمان به محدودسازی های اجتماعی، سخت گیری های اعتقادی و مدارا با جریان های غالی نظیر نهضت دروزیه تبدیل شد. این چرخش های گفتمانی، با کاهش انسجام راهبردی خلافت و تضعیف سرمایه نمادین امام–خلیفه، زمینه ساز انشقاق ایدئولوژیک و بحران های سیاسی شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که خلافت الحاکم بأمرالله نمونه ای بارز از تنش میان اقتدار کاریزماتیک و پایداری نهادی در نظام های خلافت شیعی قرون میانه بوده و بررسی آن می تواند به فهم ژرف تری از سازوکارهای مشروعیت، واگرایی و اقتدار مذهبی در ساختارهای خلافت روشنگر باشد.

نهاد وزارت در طول تاریخ همواره به عنوان جایگاهی خطیر و تأثیرگذار در پیشبرد اهداف حکومتی مطرح بوده است، چنان که بسیاری از سلاطین و حکام مشهور، بخش عظیمی از دستاوردها، پیروزی ها و حتی بقای حکومت خود را مرهون وزرای مدبر و کاردان دانسته اند. دولت ایوبیان در سال ۵۶۷ ه .ق در بستر حوادث مصر و شام پدیدار شد و اساس نظام دیوانی و اداری خود را بر میراث دستگاه خلافت فاطمی، ساختار اداری سرزمین مصر و سنت های دیوان سالاری سلجوقیان و اتابکان زنگی بنا نهاد. صلاح الدین ایوبی، به عنوان بنیان گذار دولت ایوبی و وزیر پیشین دولت فاطمیان، در کنار قاضی فاضل بیسانی، رئیس دیوان انشای فاطمیان، هر دو به عنوان حلقه های ارتباطی میان نظام پیشین و دولت نوظهور، در تحکیم بنیان های حکومت ایوبیان نقش بسزایی داشتند. سلاطین ایوبی به این منصب خطیر توجه ویژه ای داشتند و بر آن تسلطی وافر اعمال می کردند. بااین حال، مقام وزارت در این عصر دستخوش فراز و نشیب های بسیاری شد و تأثیری چشمگیر بر تحولات نظام ایوبی برجای گذاشت. پژوهش حاضر، با رویکردی توصیفی -تحلیلی، در پی تبیین و بررسی سیر تحول و تطور نهاد وزارت در عصر ایوبیان است. فرضیه موردبررسی بر این نکته تأکید دارد که ایوبیان به اهمیت و حساسیت نهاد وزارت کاملاً واقف بودند و تلاش می کردند این منصب را در خدمت حکومت حفظ کرده و درعین حال از سلطه بی رویه ی وزیر بر ساختار حکومتی و دیوان سالاری جلوگیری نمایند. ازاین رو، برخلاف نظام خلافت فاطمی، مقام وزارت در سراسر دوران ایوبی هرگز از حد وزارت تنفیذ فراتر نرفت و حتی در برخی مقاطع، این منصب به طور کامل منحل می گشت.

سلطان سلیم سوم (1807 1789 م) در زمره سلاطین اصلاح گر عثمانی به شمار می رود که با افکار و ایده های نوگرایانه خویش و همراهی نخبگان متجدد درصدد بود به سان گذشته، دولت عثمانی را در عرصه رقابت های جهانی مطرح سازد و با سازماندهی اوضاع داخلی و ایجاد اصلاحات بنیادین، امپراطوری را از بحران و رکود نجات دهد. علاوه بر آن توانست مسیر اصلاحات نوین را برای جانشینان خویش هموارتر سازد. پژوهش حاضر به روش توصیفی تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای در پی تبیین و تحلیل سیر تحولات امپراطوری عثمانی در عرصه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عصر سلیم سوم و نوع عملکردهای اصلاح گرایانه و واکنش های جامعه عثمانی نسبت به اقدامات وی است تا بتواند چرایی ناکامی پروژه اصلاحات سلطان نوگرای عثمانی را دریابد.

دولت ایوبی در ناآرام ترین روزگاران شامات پدید آمد؛ یعنی سده ششم هجری که از بحرانی ترین برهه های زمانی در حوزه غرب دنیای اسلام به شمار می رود. روی دادهای برآمده از جنبش ها و هجوم های وحشیانه صلیبی به میراث دولت فاطمی در خدمت اتابکان سلجوقی، از حوادث عرصه سیاسی این دوران است. قلمرو ایوبیان از مصر تا جزیره «فراتیه» گسترده بود و خودش کانون میراث تمدنی و خاستگاه روی دادهای فراوان به شمار می رفت. با توجه به تأثیرگذاری این دولت اسلامی در جهاد با دشمنان صلیبی، پرداختن به نظام حکومتی و دیوان سالاری آن در این حوزه تمدنی برای آگاهی از سامانه اداری و دیوانی و حکومتی اش، بسیار مهم می نماید. بنابراین، این مقاله به روش توصیفی تحلیلی در پی تبیین و تحلیل ساختار نظام حکومتی و دیوان سالاری ایوبیان است و به بررسی پیشینه تاریخی و روند پیدایی آن در این حوزه تمدنی خواهد پرداخت. فرضیه ای که در این مقاله آزموده می شود، چنین است: «ساختار حکومتی و اداری ایوبیان بیش از تأثیرپذیری از نظام فاطمیان، از ساختار حکومتی و اداری سلاجقه و اتابکان آنها و اوضاع و نیازهای روزگار خودش تأثیر پذیرفته و بر پایه نیازهای زمانه، متحول شده است».

اخبارالطوال، کتابی در تاریخ به زبان عربی از ابوحنیفه احمدبن داوود بن ونند دینوری ، متوفی 281 یا 282 ق یا قبل از 290 ق است و یکی از مهم ترین منابع تاریخ ایران ساسانی است. این کتاب حوادث دولت های عرب را پس از اسلام تا پایان خلافت المعتصم، خلیفه عباسی(227 ق، 842 م) در بر دارد، به علاوه شامل بسیاری از مقررات اسلام در امور سیاسی و اداری و نخستین مورد اجرای آن ها در دولت اسلامی است. دینوری برخی وقایع عصر خود را که شخصا دیده یا شنیده در اخبار الطوال ذکر کرده و این بر ارزش اثر وی می افزاید. مؤلف به خلاف شیوه برخی از تاریخ نویسان اسلامی وقایع را سال به سال و یا بر حسب سلسله و کشور یاد نمی کند، بلکه آن ها را از آغاز تا فرجام پیوسته می آورد. اخبارالطوال از سرگذشت آدم و پیامبران بنی اسرائیل و تاریخ باستانی ایران و یمن آغاز می شود و فتوحات نخستین عرب و جنگ های نهاوند و قادسیه را به تفصیل می آورد. ماجرای قتل خلیفه سوم، جنگ صفین، اختلاف میان علی (ع) و معاویه، واقعه کربلا، پیدایش و بالا گرفتن کار عباسیان و جنبش های علویان به ویژه در خراسان، سقوط خاندان اموی و شورش های خوارج از مباحث پرارزش کتاب است. اخبارالطوال در باب فتوح اسلام دارای روایاتی است که در دیگر منابع دیده نمی شود. تصحیح و تحقیق این کتاب اولین بار در سال 1887 توسط گرگاس صورت گرفت، اما پیش از آنکه مقدمه و فهارس آن را آماده سازد، درگذشت . پس از وی «روزن» بر آن شد که هدف او را دنبال کند. اما وی نیز پیش از پایان کار درگذشت(1908) و سرانجام کراچکوفسکی، شاگرد روزن این مهم را به پایان برد.(1912)